Σπύρος Β. Μπαζίνας
Όπως είναι γνωστό (αν και όχι απόλυτα σαφές σε πολλούς), στην Ορθοδοξία, δεν υφίσταται ουσιαστικά αντίθεση ανάμεσα στην πίστη και στην επιστήμη, συμπεριλαμβανομένων βεβαίως των φυσικών επιστήμων και των σύγχρονων τεχνολογιών. Και αυτό γιατί και η μέθοδος και το αντικείμενο της πίστης στην Ορθοδοξία διαφέρουν από την μέθοδο και το αντικείμενο της επιστήμης.
Η μέθοδος και το αντικείμενο της πίστης στην Ορθοδοξία είναι η ασκητική-εμπειρική μετοχή στην Αλήθεια ως τρόπος κοινωνίας με το Άκτιστο. Ενώ η μέθοδος και το αντικείμενο της επιστήμης είναι ο ορθός λόγος ως τρόπος κατανόησης του κτιστού κόσμου.
Γίνεται όμως συχνά το λάθος να συγχέουμε την Ορθοδοξία με τον δυτικό χριστιανισμό, που πέρασε τον σχολαστικισμό, τον νομιναλισμό, την αναγέννηση, την μεταρρύθμιση και τον διαφωτισμό, και όπου υπάρχει πραγματικά αντίθεση ανάμεσα στην πίστη και την επιστήμη, γιατί η πίστη έχει την ίδια μέθοδο και το ίδιο η ανάλογο αντικείμενο γνώσης με την επιστήμη.
Η μέθοδος είναι ο ορθός λόγος και αντικείμενο ο μεταφυσικός αλλά και ο φυσικός κόσμος με βάση την θεωρία ότι ο φυσικός κόσμος νοείται ως απεικόνιση των υπερβατικών αρχετύπων (βλ. π. Γεώργιο Μεταλληνό, Σχέσεις και Αντιθέσεις, Ανατολή και Δύση στην Πορεία του Νέου Ελληνισμού, 8ο κεφάλαιο, Πίστη και Επιστήμη στην Ορθόδοξη Γνωσιολογία και Μεθοδολογία, Ακρίτας, 1988, http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/tributes/gewrgios_metallhnos/faith_and_science_greek.htm).
Και αυτό το λάθος οφείλεται στο γεγονός ότι πολλοί από μας είμαστε ακατήχητοι η ολιγόπιστοι και κατηγορούμε την Εκκλησία μας ακόμη και για τις κακοδοξίες και τα αμαρτήματα της δυτικής χριστιανοσύνης, όπως η ιερά εξέταση, η καταδίκη του Γαλιλαίου, το αλάθητο και το πρωτείο του Πάπα, τα συγχωροχάρτια (indulgentia), ο κατάλογος των απαγορευμένων βιβλίων (index librorum prohibitorum), κ.α.
Αυτά όμως στην Ορθοδοξία ούτε υπήρξαν, ούτε και υπάρχουν (εκτός βεβαίως των κύκλων που έχουν δυτικές επιρροές).
Ο ορθός λόγος είναι δώρο Θεού για την κατανόηση του κτιστού κόσμου.
Η δε επιστήμη, συμπεριλαμβανομένων βεβαίως των φυσικών επιστήμων και της τεχνολογίας, είναι αποτέλεσμα του δώρου αυτού του Θεού και είναι συνεπώς και ευπρόσδεκτη και ευλογημένη.
Ο Θεός όμως έπλασε τον άνθρωπο αυτεξούσιο, του έδωσε ελευθερία κρίσεως και επιλογής.
Και εδώ συχνά γίνεται μια άλλη σύγχυση ως προς την έννοια της ελευθερίας.
Ελευθερία δεν είναι να κάνει ο καθένας ό,τι θέλει, γιατί τότε οδηγείται είτε στο να καταστρέψει τον εαυτό του η και τους άλλους, όπως ο Αδάμ. Ελευθερία σημαίνει να ασκεί κανείς τα δικαιώματα του με ευθύνη, με αναφορά-υπακοή στο θέλημα του Θεού, που πραγματικά ελευθερώνει από την σκλαβιά των παθών (κατά το «Κύριε, δίδαξον με τα δικαιώματα σου»).
Κι έτσι να επιλέξει το Φως, την Αλήθεια, την Ζωή, που δεν είναι πλέον αόριστες θεωρητικές έννοιες, αλλά ένα πρόσωπο, ο Ενανθρωπίσας Θεός Λόγος (βλ. Γέροντα Γεωργίου Καψάνη, Η υπακοή ως οδός ελευθερίας, Περιοδικό Σύναξη, τ. 1, Ιανουάριος 1982, και γενικά α.ά. Γεωργίου Μαντζαρίδη, Ορίζοντες Ελευθερίας, Αλήθεια και ελευθερία, Ι. Μ. Βατοπαιδίου, 2020). Η λάθος επιλογή έχει πάντα συνέπειες.
Διαστρεβλώνοντας την έννοια του ορθού λόγου και της ελευθερίας, ο άνθρωπος κάνει πολλές φορές λάθος επιλογές και στην χρήση αυτών των δώρων του Θεού και των αποτελεσμάτων τους, όπως η επιστήμη και η τεχνολογία. Αυτό είναι το πρόβλημα.
Και η Εκκλησία αυτό το πρόβλημα το αντιμετωπίζει με ποιμαντική διάκριση, διαφωτιζόντας τον πιστό λαό για τα λάθη και τους κινδύνους, χωρίς όμως να του στερεί την θεόσδοτη ελευθερία κρίσεως και επιλογής, αποδοκιμάζοντας βέβαια το λάθος αλλά όχι το πρόσωπο που το διαπράττει, και κάνει τα πάντα για να το σώσει, κάνοντας οικονομία, αλλά όχι παρανομία.
Και εδώ είναι ένα άλλο λάθος που συχνά κάνουμε όλοι, κατακρίνουμε, κάνουμε προσωπικές επιθέσεις σε άλλα πρόσωπα. Σύμφωνα με την πίστη μας, η κατάκριση προσώπου (όχι η κριτική πράξεως, που είναι υποχρέωση μας όταν η πράξη είναι παράνομη η ανήθικη), ακόμη κι όταν είναι σωστή, αποτελεί αμάρτημα.
Ο πνευματικά υγιής άνθρωπος βλέπει τα δικά του λάθη, έχει ταπείνωση και αυτομεμψία. Ως αμαρτωλός, ως άλλος τελώνης, απλά τύπτει το στήθος του και κλαίει, λέγοντας: «ο Θεός ιλάσθητι μοι τον αμαρτωλόν και ελέησον με», και για τον συνάνθρωπο δεν έχει την φαρισαϊκή αυτοδικαίωση και κατάκριση, αλλά απλά λέει: «να τον ελεήσει και αυτόν ο Θεός, και να ελεήσει κι εμένα που είμαι χειρότερος».
Ο ταπεινός μπαλωματής της Αλεξάνδρειας, που κλαίει γιατί όλοι θα σωθούν εκτός από αυτόν, είναι ανώτερος ακόμη και του Αγίου Αντωνίου, του Πολιστή της Ερήμου, όπως μας λέει το Γεροντικό. Είναι γνωστό δε ότι πολλοί άγιοι Γέροντες, είχαν τόση ταπείνωση και αυτομεμψία, ώστε στο τέλος μιας ζωής ασκήσεως και μετανοίας, ζητούσαν μόνο λίγα λεπτά για να βάλουν … αρχή μετανοίας!
Εξάλλου, με την κατάκριση του άλλου, ούτε τον άλλο ωφελούμε, αφού τον βάζουμε σε θέση αμύνης, ούτε και τον εαυτό μας, αφού χάνουμε την ευκαιρία να διορθώσουμε τα δικά μας λάθη.
Και αμαρτάνουμε, παίρνοντας την θέση του δικαιοκρίτη Θεού, αλλά και αγνόωντας αν ο άλλος έχει μετανοήσει, εξομολογηθεί και λάβει συγχώρηση, ενώ επί πλέον αδικούμε και τον εαυτό μας, ξεχνώντας ότι θα κριθούμε με τα μέτρα που κρίνουμε τους άλλους.
Επίσης, συχνά όλοι κάνουμε το λάθος να κατακρίνουμε θεσμούς η εκπροσώπους τους.
Τι κάνει η Εκκλησία, οι εκπρόσωποι της, τι κάνει το Άγιον Όρος, ιδίως για κρίσιμα θέματα της εποχής μας, τα οποία θέτει, για παράδειγμα, η κακή χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών, όπως η ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη και το ηλεκτρονικό χρήμα;
Δεν αναφέρομαι στην κριτική για τις πράξεις της πολιτείας. Για αυτές υπάρχουν η συμμετοχή στην πολιτική ζωή, οι εκλογές και τα δικαστήρια, με τις ατέλειες τους, αλλά χωρίς καλύτερη εναλλακτική επιλογή.
Τι κάνει η Εκκλησία; Βασικά, η Εκκλησία, ως θεανθρώπινος θεσμός (ο Χριστός, η Παναγία, οι Άγιοι και οι φίλοι τους, κατά την γνωστή προσφυή γεροντική έκφραση), αγιάζει και σώζει.
Υποδέχεται όποιον έχει ταπείνωση και αυτοσυνειδησία και θεωρεί ότι είναι πνευματικά ασθενής και τον θεραπεύει με την θεραπευτική αγωγή της άσκησης (νηστεία, προσευχή, μετάνοια, εξομολόγηση, συγχώρεση, θεία μετάληψη, κλπ.), που οδηγεί πρώτα στον φωτισμό (όπου ο χωρισμένος από την καρδία-κέντρο των πνευματικών δυνάμεων μέσω των αισθήσεων νους επανενώνεται με την καρδία και φωτίζεται) και την θέωση, την ένωση με τις μεθεκτές θείες ενέργειες (το φως, την αγαθότητα, το κάλλος, κλπ.).
Βεβαίως, η Εκκλησία, ως θεανθρώπινος οργανισμός, έχει κι ένα πολυσχιδές ποιμαντικό, κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο, και δικαιούται και υποχρεούται να λαμβάνει θέση σε κάθε θέμα που απασχολεί τα μέλη της, όπως το θέμα των της ηλεκτρονικής ταυτότητας/κάρτας του πολίτη, ανεξάρτητα από το αν αυτό εμπίπτει στην δική της αρμοδιότητα η στην αρμοδιότητα της πολιτείας.
Η ανάγκη για προστασία των προσωπικών δεδομένων αλλά και των ανθρωπίνων και δημοκρατικών δικαιωμάτων, που μπορούν να κινδυνεύουν από την υποχρεωτική ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη ως προϋπόθεση για την άσκηση των δικαιωμάτων των πολιτών είναι διεθνώς θεμιτά θέματα που απασχολούν τους πολίτες και επομένως, όχι μόνο τις πολιτείες που έχουν την εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική εξουσία, αλλά και τις ενώσεις των πολιτών και βεβαίως την Εκκλησία.
Εδώ δε πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα η γνώμη της Εκκλησίας (κλήρου και λαού) έχει η πρέπει να έχει ιδιαίτερα βαρύνουσα γνώμη, γιατί η Εκκλησία είναι ιδρύτρια, όχι απλά συνιδρύτρια, του νεότερου ελληνικού κράτους, αφού δεν υπάρχει αγωνιστής που δεν ήταν μέλος της Εκκλησίας, και για τον λόγο αυτό το κύριο σύνθημα της Επανάστασης του 1821 ήταν το «υπέρ πίστεως και πατρίδος», το οποίο διατυπώνει πρώτα ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος λίγο πριν την Άλωση, υιοθετεί ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στην επαναστατική του προκήρυξη το Φεβρουάριο του 1821 στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας και αποτελεί το πάγιο αίτημα του Ελληνισμού (και όχι το νεοπαγές «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», που προτάσσει την πατρίδα της πίστεως, υποβιβάζει την πίστη στην εξ αποκαλύψεως αλήθεια σε θρησκεία, δηλ. σε αλήθεια που δημιουργεί μόνος του ο άνθρωπος και προσθέτει και την οικογένεια σαν αυτή να μην εμπεριέχεται στην πίστη).
Σύμφωνα με τα παραπάνω, η πρόσφατη θέση της ΔΙΣ για το θέμα των ηλεκτρονικών ταυτοτήτων, που μίλησε μόνο για την αρμοδιότητα της Πολιτείας να νομοθετεί για την ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη και για όσα υπερβολικά λέγουν παραθρησκευτικές οργανώσεις, μόνο ως μια προσωρινή και μερική τοποθέτηση μπορεί να ληφθεί. Και αυτό γιατί όσα αναφέρει η απόφαση της ΔΙΣ είναι βεβαίως σωστά, αλλά δεν είναι πλήρη η επαρκή.
Όπως σωστά τονίστηκε από πολλούς, προηγούμενες ΔΙΣ είχαν πάρει μια πιο ολοκληρωμένη και ισορροπημένη θέση. Συνεπώς, είναι παρήγορο το γεγονός ότι διάφοροι ιεράρχες, όπως ο Σεβ. Πειραιώς κ. Σεραφείμ, ο Σεβ. Κέρκυρας κ. Νεκτάριος και ο Σεβ. Μεσογαίας κ. Νικόλαος, εξέφρασαν μια θέση που αντιμετωπίζει τα θέματα με μεγαλύτερη πληρότητα και επάρκεια.
Ας ελπίσουμε λοιπόν ότι θα τοποθετηθεί ανάλογα, όχι μόνο η ΔΙΣ, αλλά το σύνολο της Ιεραρχίας και για τους διεθνώς αποδεδειγμένους κινδύνους που η ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη δημιουργεί, για παράδειγμα, σε σχέση με την προστασία των προσωπικών δεδομένων, αλλά και τα ανθρώπινα και δημοκρατικά δικαιώματα που μπορούν να υπονομευθούν αν η ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη γίνει προϋπόθεση για την άσκηση τους.
Πρέπει πάντως να τονισθεί ότι στα προσωπικά δεδομένα που απαιτούνται για την ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη (όνομα, επώνυμο, φωτογραφία, δακτυλικά αποτυπώματα, κλπ.) μπορούν να συμπεριληφθούν και αυτά που απαιτούνται για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση, τα οποία δεν εξειδικεύονται με ακρίβεια (Απόφαση Υπουργών Οικονομικών και Προστασίας του Πολίτη 8200/0-109568, παρ. 4, που δημοσιεύτηκε στην Εφ. Της Κυβερνήσεως, 17.02.2023, τ. 2, Αρ. φύλλου 824).
Επίσης, η ηλεκτρονική ταυτότητα θα περιέχει όλα αυτά τα δεδομένα βιομετρικά, δηλ. σε τσιπάκια που θα φέρει η ταυτότητα με σκοπό την επαλήθευση της γνησιότητας της.
Η επαλήθευση θα γίνεται μόνο από τους αρμόδιους και τα δεδομένα θα αποθηκεύονται και θα φυλάσσονται σε βάση δεδομένων μέχρι 90 ημέρες με τρόπο υψηλής ασφαλείας (Κανονισμός της Ε.Ε. 2019/1157, άρθρα 18 και 19).
Μόνο που, όπως είναι κοινώς γνωστό, απόλυτα ασφαλής τρόπος φύλαξης προσωπικών δεδομένων, που έχουν αποθηκευθεί ηλεκτρονικά, δεν υπάρχει.
Και η συγκέντρωση όλων των προσωπικών δεδομένων σε μια βάση αυξάνει τον κίνδυνο να υποκλαπούν και να γίνουν αντικείμενο παράνομων δραστηριοτήτων!
Και κάτι ακόμη. Οφείλει να είναι σαφές σε όλους ότι τα προσωπικά μας δεδομένα, που είναι στοιχεία της προσωπικότητας μας, δεν έχουμε το δικαίωμα να τα διαθέτουμε στο σύνολο τους γενικά και αόριστα σε αγνώστους, οι οποίοι θα μπορούν να δημιουργούν και να διαχειρίζονται τις σχετικές βάσεις δεδομένων για λογαριασμό της πολιτείας.
Και, σε κάθε περίπτωση, θέμα υπάρχει, όπως ήδη αναφέρθηκε, αφού δεν έχει ανακαλυφθεί ακόμη απόλυτα ασφαλής τεχνολογία για την προστασία τους.
Πρέπει επίσης να είναι σαφές σε όλους ότι τα ανθρώπινα και δημοκρατικά δικαιώματα είναι εντελώς αναπαλλοτρίωτα με την έννοια ότι δεν δικαιούμεθα να παραιτηθούμε από αυτά, ακόμη και αν θέλουμε (να πουλήσουμε τα πρωτοτόκια μας αντί πινακίου φακής, ως άλλοι Ησαύ).
Για αυτό είναι λανθασμένη η θέση «δεν με ενδιαφέρει ποιος θα έχει τα προσωπικά μου δεδομένα και πως θα τα χρησιμοποιήσει γιατί είμαι νομοταγής πολίτης».
Η νομοθετική επιτροπή του ΟΗΕ, στην οποία θήτευσα σχεδόν επί τρεις δεκαετίες (με την ευχή του Αγίου Παϊσίου, και τηρώντας τις παρακαταθήκες των μακαριστών οσίων Γερόντων Γεωργίου Καψάνη, Αθανασίου Μυτιληναίου και Νικολάου Κουμεντάκη), που ήταν η πρώτη στον κόσμο που νομοθέτησε για το ηλεκτρονικό εμπόριο, είχε από την αρχή μιλήσει για τα οφέλη αλλά και για τους κινδύνους που δημιουργούνται από την χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών.
Και ο κίνδυνος για την προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι ο πρώτος και διεθνώς αποδεκτός κίνδυνος, και δεν έχει ακόμη πλήρως αντιμετωπιστεί.
Αυτό δείχνει και το παράδειγμα χωρών φιλικών προς τις σύγχρονες τεχνολογίες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελβετία και η Εσθονία, που ματαίωσαν η ανέβαλαν την υιοθέτηση των ηλεκτρονικών ταυτοτήτων, για τον λόγο αυτό.
Αυτό δείχνουν και οι επιφυλάξεις που εκφράζονται ακόμη και από πρωτοπόρους της τεχνητής νοημοσύνης, όπως ο Σαμ Άλτμαν, για τους κινδύνους που η αλόγιστη χρήση της δημιουργεί.
Αλλά και η πιθανή χρησιμοποίηση των ηλεκτρονικών ταυτοτήτων ως προϋπόθεσης για την άσκηση δικαιωμάτων δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για τα ανθρώπινα και δημοκρατικά δικαιώματα των πολιτών.
Θα είναι υποχρεωτική η ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη και θα είναι προϋπόθεση για να ασκεί κανείς το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, να έχει πρόσβαση στην υγεία, στην παιδεία, στην αγορά;
Ακόμη και αν μια δημοκρατική κυβέρνηση παράσχει διαβεβαιώσεις για το αντίθετο, είναι τα δικαιώματα αυτά αντικείμενο διαπραγμάτευσης;
Έτσι, οι πολίτες που είναι μέλη της Εκκλησίας σωστά περιμένουν από τους εκπροσώπους της να τους εκπροσωπήσουν και να τους υπερασπισθούν σχετικά με όλα αυτά τα θέματα.
Ρωτάνε επίσης ακόμη και φίλοι του Αγίου Όρους, τι κάνει το Άγιον Όρος; Και το Άγιον Όρος, ως Εκκλησία, βασικά αγιάζει και σώζει.
Η προσευχή όλων των Αγιορειτών Πατέρων και ιδίως των Αγιορειτών Αγίων, στηρίζει και προστατεύει τον κόσμο.
Αλλά επί πλέον το Άγιον Όρος επιτελεί κι ένα τεράστιο και παγκόσμιο ποιμαντικό, κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο.
«Χαίροις, πάτερ παγκόσμιε», ψάλλουμε για πολλούς Αγίους, όπως ο Άγιος Παΐσιος, σε μια σωστή έκφραση της παγκοσμιότητας της αγάπης, και όχι της παγκοσμιοποίησης των αγορών, που επιζητούν πλέον, όχι απλά να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους, αλλά να κυβερνήσουν, κάνοντας κακή χρήση των κατά τα άλλα ευπρόσδεκτων σύγχρονων τεχνολογιών και θέτοντας στο περιθώριο την δημοκρατία, την ελεύθερη αγορά και τα ανθρώπινα δικαιώματα των λαών.
Για παράδειγμα, ποιος λαός ενέκρινε την «μεγάλη επανεκκίνηση» του οικονομικού φόρουμ του Νταβός, ποια είναι η δημοκρατική νομιμοποίηση των υποστηρικτών της, πως γίνονται δεκτοί ως συνομιλητές κυβερνήσεων;
Και το Άγιον Όρος, ως Εκκλησία, δικαιούται και υποχρεούται να παίρνει θέση σε κρίσιμα θέματα, κυρίως δια μέσου του βασικού αντιπροσωπευτικού του οργάνου, δηλαδή της Ιεράς Κοινότητας.
Και στο παρελθόν η Ιερά Κοινότητα έλαβε κριτική θέση για την ηλεκτρονική ταυτότητα/κάρτα του πολίτη και πρόσφατα διόρισε επιτροπή για να μελετήσει το θέμα και να αναφέρει στην Ιερά Κοινότητα, ώστε αυτή να λάβει τελικά θέση.
Ας περιμένουμε λίγο λοιπόν, αν και ανησυχούμε για τις παρεμβάσεις της Πολιτείας, μάλλον κάτω από την πίεση των ισχυρών του κόσμου, στο αυτοδιοίκητο καθεστώς του Αγίου Όρους.
Η ελπίδα μας είναι ότι, μετά την παραίτηση του καθόλα άξιου κ. Αθανασίου Μαρτίνου, η Πολιτεία θα ορίσει ως Διοικητή άνθρωπο θεοσεβή, ο όποιος θα συνεργαστεί με τον πολιό Υποδιοικητή κ. Αρίστο Κασμίρογλου, και οι δύο μαζί θα συνεργαστούν με την Προστάτιδα του Αγίου Όρους και θα προστατεύσουν το Άγιον Όρος από εξωθεσμικές παρεμβάσεις.
Και μια τελευταία καίρια υποσημείωση. Ο σεβασμός και η υπακοή προϋποθέτουν για μεν την πολιτική εξουσία να σέβεται το Σύνταγμα και τους νόμους, για δε την εκκλησιαστική ηγεσία να ορθοτομεί τον λόγον της αληθείας.
Αν η πολιτική και εκκλησιαστική ηγεσία μας (που αποτελείται από ανθρώπους ατελείς, όπως όλοι μας) υποταγεί στα παράνομα κελεύσματα των ισχυρών (εν όψει και της αδυναμίας της πολιτείας μας για την οποία είμαστε όλοι συνυπεύθυνοι), τότε ο καθένας μας οφείλει να πράξει κατά συνείδηση, έχοντας υποχρέωση να υπακούσει μόνο στις αποφάσεις των οικουμενικών συνόδων και στον Γέροντα του.
Ιστορικά παραδείγματα έχουμε πολλά. Αρκεί να αναφέρω ένα, την ψευδοσύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας, τα αποτελέσματα της οποίας, με την ηγεσία ενός Αγίου Μάρκου Εφέσου του Ευγενικού (ο όποιος ακολούθησε στα βήματα του Μεγάλου Φωτίου και του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και το έργο του οποίου συνέχισε ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση Γεννάδιος Σχολάριος), ο πιστός λαός ακύρωσε με την κατά Θεόν αντίσταση του τις αποφάσεις της τότε «ενωτικής» (δηλαδή σχισματικής, γιατί σχίσμα είναι ο χωρισμός από την Αλήθεια, τον Χριστό, όχι από άλλους πλανεμένους «Χριστιανούς») πολιτικής και εκκλησιαστικής ηγεσίας, σύμφωνα και με το «δει δη πειθαρχείν γαρ Θεώ μάλλον η ανθρώποις».
Ο Θεός βοηθός!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου