«καὶ νηστεύσας ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα ὕστερον ἐπείνασε», Ματθ. δʹ 2
«Ἡ νηστεία εἶναι τροφὴ τῆς ὑγείας», Ἅγ. Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων
(γιά καλύτερη ἐμπειρία ἀνάγνωσης, γιά τίς παραπομπές, τίς ἀναφορές, κτλ., δεῖτε τό ἄρθρο σέ μορφή pdf: Academia, Ἀναλόγιον.
Λέει τὸ Εὐαγγέλιον ὅτι ὁ Κύριος «νηστεύσας ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα ὕστερον ἐπείνασε», Ματθ. δʹ 2. Ὁ Κύριος νήστευσε 40 ὁλόκληρες ἡμέρες (δηλ. δὲν ἔφαγε),1 καὶ μετὰ πείνασε.
Ἄρα ἡ Νηστεία, ὅπως τὸ λέει καὶ ἡ λέξη (νῆστις· στερητικό νη + ἐσθίω), σημαίνει κυριολεκτικά, ἀποχὴ ἀπὸ τὴν τροφή, δηλ. ἀφαγία (ἀσιτία).2 Ἡ ἀποχὴ ἀπὸ τῆς τροφῆς ἔχει ἐπακόλουθο τὴν πεῖνα. Ὁ Σμέμαν λέει στὸ θέμα: «τελικὰ νηστεύω σημαίνει μόνο ἕνα πράγμα: πεινάω».3 «Δὲν ἀπαιτεῖται, ὅμως, μόνον ἡ πείνα, ἀλλὰ ἡ πλήρης ἄσκησις τῆς νηστείας», Ἅγ. Ἀμβρόσιος.4 Ὑπάρχουν πάντως καὶ περιπτώσεις (ἀνθρώπων ποὺ νηστεύουν), ὅπου ἡ πείνα ὑποχωρεῖ (κατὰ διαστήματα), σὲ ἀφαγία μιᾶς ἢ περισσοτέρων ἡμερῶν.
Ὁ Κύριος ἐνήστευσε 40 ἡμέρες, καὶ λόγῳ τῆς νηστείας (ἀσιτίας, ἀφαγίας) ὕστερον ἐπείνασε.
Ἐμεῖς κάνουμε καθόλου ἔστω καὶ ὁλιγόωρη νηστεία (=ἀφαγία);
Ἡ Νηστεία ἀποτελεῖ ἕναν πανάρχαιο ἐκκλησιαστικὸ θεσμό, καὶ κατέχει κεντρικὴ θέση στὴν ἀσκητικὴ καὶ λατρευτικὴ ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τοὺς πρώτους χριστιανικοὺς χρόνους. Ἡ Νηστεία εἶναι ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους νομοθετημένη ἐν τῷ Παραδείσῳ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ καὶ ὀφείλουμε νὰ νηστεύουμε τὴν Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας. Στὴ σύγχρονη συνείδηση συνδέεται κυρίως μὲ τὴν ἀποχὴ ἀπὸ ὁρισμένες κατηγορίες τροφῶν.
Ἡ μελέτη ὅμως τῶν Πατερικῶν, Ἀσκητικῶν καὶ Τυπικῶν πηγῶν δείχνει ὅτι ἡ νηστεία εἶχε (καὶ ἔχει) καὶ μία δεύτερη (μᾶλλον πρώτη), θεμελιώδη διάσταση: τὸν χρόνο λήψεως τῆς τροφῆς. Σὲ πλῆθος πηγῶν ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους χρόνους μέχρι τὸν Ἅγιο Νικόδημο, ἀκόμη καὶ σήμερα σὲ μικρὸ βαθμό, ἡ Νηστεία συνδέεται μὲ ἀφαγία ὅλη τὴν ἡμέρα μέχρι περίπου τὴν ἐνάτη ὥρα (ἢ μετὰ τὸν Ἑσπερινό)5 ἢ «πρὸς ἑσπέραν», ὅπου λαμβάνεται ἄλαδη τροφή (ξηροφαγία), καὶ ἡ ὁποία ἐκφράζεται ὡς «ἅπαξ τῆς ἡμέρας ἐσθίομεν», «ποιοῦμεν ἐννάτας», «ἅπαξ πρὸς ἑσπέρας ἐσθίειν».
Ἡ παράδοση αὕτη δὲν περιορίζεται σὲ μεμονωμένες περιπτώσεις ἀσκητικῆς ζωῆς, ἀλλὰ ἀπαντᾷ στοὺς Ἁγίους Ἀποστόλους, στοὺς Ἁγίους Πατέρες, στὴν Ἐκκλησιαστικὴ πράξη, στὰ Τυπικά, στὴ διάταξη τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς καὶ τῆς Θείας Λειτουργίας τῶν Προηγιασμένων Δώρων.6 Ἄρα εἶχε (καὶ ἔχει) ἐφαρμογή στοὺς Λαϊκούς, καὶ ἀκόμη καὶ σήμερα (ἐλάχιστοι μᾶλλον) Λαϊκοὶ κάνουν ἐννάτες. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ὅτι ὁ Ἅγιος Συμεὼν Θεσσαλονίκης (1381-1429) χαρακτηρίζει ρητῶς τὸ «ἅπαξ μόνον πρὸς ἑσπέρας νὰ τρώγωμεν» ὡς τὸν «ὅρον τῆς νηστείας».7
Σκοπὸς τῆς παρούσης μελέτης εἶναι νὰ διερευνηθεῖ ὁ παραδεδομένος κανών τῆς Νηστείας, κυρίως τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς (καὶ τῆς Τετάρτης καὶ Παρασκευῆς) λόγῳ τῆς αὐστηρότητάς της. Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων γιὰ παράδειγμα εἶναι ἡπιώτερη γιὰ τοὺς Λαϊκούς. Ἡ μελέτη δὲν ἀποβλέπει στὴν ἀδιάκριτη μεταφορὰ κάθε ἀρχαίας ἀσκητικῆς πρακτικῆς στὴ σύγχρονη ἐνοριακὴ ζωή, ἀλλὰ πρωτίστως στὸν ἱστορικὸ καὶ Πατερικὸ προσδιορισμὸ τοῦ κανόνος, τοῦ ὁρισμοῦ τῆς Νηστείας καὶ στὴ διάκρισή του ἀπὸ τὶς διάφορες χαλαρώσεις τῆς Νηστείας, ὥστε ὅποιος θέλει νὰ ἀγωνιστεῖ κάτι παραπάνω νὰ γνωρίζει τὴν Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας.
Ἦταν (ἀκόμη εἶναι;) τόσο μεγάλη ἡ ἄγνοια τῆς Ἱερᾶς Παραδόσεως τῆς Νηστείας, ὅπου Ἱερεὺς (μᾶλλον ξένος, ὄχι ντόπιος) ἐρώτησε τὸν Ἰω. Φουντούλη ὅτι «οἱ κάτοικοι τοῦ χωριοῦ, στὸ ὁποῖο ἐφημερεύει, διατηροῦν τὴν συνήθεια νὰ νηστεύουν ὅλες τίς Παρασκευές τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς ἀπὸ τὸ πρωΐ ὡς τὸ ἑσπέρας χωρίς νὰ βάζουν στὸ στόμα των οὔτε νερό. Τὸ βράδυ δὲ μετὰ τὸ τέλος τῆς ἀκολουθίας τῶν Χαιρετισμῶν ζητοῦν ἀντίδωρο ἀπὸ τὸν παπᾶ. […]. Ἔχω πληροφορίας [sic] ὅτι τὸ ἔθιμο αὐτὸ προέρχεται ἀπὸ τὸ τουρκικόν Ραμαζάνιον [!]. Πρέπει να διατηρηθῇ ἢ ὄχι;».
Καὶ ἀπαντάει ὁ Φουντούλης (#46): «Ἡ νηστεία τῆς Παρασκευῆς, ὅπως τηρεῖται ἐκ παραδόσεως στὸ χωριὸ τοῦ ἱερέως ποὺ ὑποβάλλει τὴν ἐρώτησι, διασώζει, ὅσο κι ἂν φανῇ παράξενο,8 τὴν ἀρχαιοτέρα μορφὴ τῆς χριστιανικῆς Νηστείας».9
Αὐτὸς ὁ Ἱερεὺς ρώτησε τὸν Φουντούλη καὶ καλὰ ἔκανε, καὶ μᾶλλον ἀπὸ τὴν ἀπάντηση δὲν ἀποθάρρυνε τοὺς Πιστοὺς ποὺ νήστευαν μὲ ἐννάτες τὶς Παρασκευὲς τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς. Πόσα ὅμως ἄλλα τέτοια χωριὰ ὑπῆρχαν; Καὶ πόσοι Χριστιανοὶ ἢ χωριὰ ὁλόκληρα σὰν κι αὐτὸ πιθανὸν νὰ ἀποθαρρύνθηκαν ἀπὸ τὴν «ἀρχαιοτέρα μορφὴ τῆς Χριστιανικῆς Νηστείας»; Σίγουρα οἱ χωριανοὶ εἶχαν ἀνάγκη περισσοτέρας κατηχήσεως, ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι ἄλλο θέμα.
Φυσικά ἡ Νηστεία θέλει Ταπείνωση καὶ Προσευχή καὶ σιωπή, θέλει καὶ ἀνάλογη ἐργασία στὶς ὑπόλοιπες Ἀρετές10, 11 γιὰ νὰ δοῦμε πνευματικὴ προκοπὴ χάριτι Θεοῦ.
Τί λένε ὅμως οἱ πηγὲς γιὰ τὴν νηστευτικὴ πράξη τῆς Ἐκκλησίας κυρίως τὴν Μ. Τεσσαρακοστή (καὶ τὴν Τετάρτη καὶ Παρασκευή, βλ. ΞΘʹ Κανόνα τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων12);
1. Ἡ Ἀποστολική – Ἁγιοπατερική Παράδοση τῆς Νηστείας
Ἡ Διδασκαλία τῶν Ἀποστόλων, Didascalia Apostolorum13 (230 μ.Χ.) γράφει: «Γι᾽ αὐτὸ λοιπόν θὰ νηστεύετε κατὰ τὶς ἡμέρες τοῦ Πάσχα, ἀπὸ τὴ δέκατη ἡμέρα, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν δεύτερη ἡμέρα τῆς [μεγάλης]14 ἑβδομάδας· καὶ θὰ συντηρεῖστε μόνο μὲ ἄρτο, ἁλάτι15 καὶ νερό16 κατὰ τὴν ἐνάτη ὥρα, μέχρι τὴν [μεγάλη] πέμπτη ἡμέρα τῆς [μεγάλης] ἑβδομάδος. Τὴν [μεγάλη] Παρασκευή, ὅμως, καὶ τὸ [μεγάλο] Σάββατον νὰ νηστεύετε ἐντελῶς καὶ νὰ μὴ γεύεστε τίποτε. Θὰ συγκεντρώνεστε [στὸν οἶκο τῆς Προσευχῆς] καὶ θὰ ἀγρυπνεῖτε ὅλη τὴ νύχτα μὲ προσευχὲς καὶ δεήσεις, μὲ ἀναγνώσεις ἀπὸ τοὺς Προφῆτες καὶ ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιον καὶ μὲ Ψαλμούς, μὲ φόβο καὶ τρόμο καὶ μὲ θερμὴ ἱκεσία, μέχρι τὴν τρίτη ὥρα τῆς νύχτας μετὰ τὸ [μεγάλο] Σάββατο·17, 18 καὶ τότε νὰ λύετε [νὰ σταματᾶτε] τὶς νηστεῖες σας».19
Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος (295-373 μ.Χ.) ὁμιλεῖ γιὰ τὴν Νηστεία μέχρι τὴν ἐνάτη ὥρα:
«Μὴ συνεύχεσαι Αἱρετικῷ, μήτε μετὰ ἐθνικῶν. Μὴ παραβαίνειν νηστείαν, τουτέστι Τετράδα καὶ Παρασκευήν, εἰ μή τι ἐπὶ νόσῳ βεβάρησαι, χωρὶς Πεντηκοστῆς μόνης καὶ τῶν Ἐπιφανιῶν. Τὴν Τεσσαρακοστὴν τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας καὶ τὴν [Μεγάλη] Ἑβδομάδα τοῦ ἁγίου Πάσχα παρατετηρημένως φύλαττε. Λύε τὴν νηστείαν ἐπ’ ἂν ἀδελφὸς πρός σε ἐπεδήμησε· νηστείαν δέ οὐ τὴν τεταγμένην, Τετράδα καὶ Παρασκευήν, καὶ τὴν Τεσσαρακοστήν, καὶ τοῦ Πάθους, ἀλλὰ τὴν ἀπὸ ἰδίας προαιρέσεως, τουτέστι Δευτέρας, καὶ Τρίτης, καὶ Πέμπτης. Σάββατον καὶ Κυριακὴν μὴ νηστεύσῃς,20 πλὴν τοῦ Μεγάλου Σαββάτου τοῦ Ἁγίου Πάσχα. Ἡ δὲ τῆς Τετράδος καὶ Παρασκευῆς ἕως ὥρας ἐννάτης νηστεία, τεταγμένη ἐστί·21 καὶ εἴ τι περισσοτέρως ποιήσεις, τοῦτο παρὰ τὴν σεαυτοῦ προαίρεσιν. Εἰ δὲ καὶ ὑπερθέσεις22 δύνασαι ποιεῖν, γενναίως ἀσκεῖς. Νηστεύων δὲ καὶ πολιτευόμενος, βλέπε μὴ φυσιωθῇς· ἡ γὰρ φυσίωσις παγίς ἐστι τοῦ διαβόλου, δι’ ἧς ἀπ’ οὐρανοῦ πέπτωκεν, ὁμοίως δὲ λοιπὸν δι’ αὐτῆς τοὺς ἀνθρώπους παγιδεύων καταβάλλει», [PG 28, 837C-840A, Σύνταγμα διδασκαλίας πρὸς Μονάζοντας, καὶ πάντας Χριστιανούς, Κληρικούς τε καὶ Λαϊκούς].
Ὁ Νʹ Κανὼν τῆς Συνόδου τῆς Λαοδικείας23 (364 μ.Χ.), καὶ ὁ ΚΘʹ Κανὼν τῆς ΣΤʹ (Πενθέκτης) Οἰκουμενικῆς Συνόδου (680/691 μ.Χ.), ἐπιβεβαιώνει ὅτι τὴν Μ. Τεσσαρακοστή ἐνήστευον μὲ ξηροφαγίαν (βλ. προηγουμένως τὴν Διδασκαλία):
«Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ τῇ ὑστέρᾳ ἑβδομάδι τὴν [μεγάλην] πέμπτην λύειν, καὶ ὅλην τὴν Τεσσαρακοστὴν ἀτιμάζειν· ἀλλὰ δεῖ πᾶσαν τὴν Τεσσαρακοστὴν νηστεύειν ξηροφαγοῦντας».
Ἡ Σύνοδος τῆς Λαοδικείας ἀναφέρεται στοὺς Λαϊκούς, ἀσφαλῶς καὶ στοὺς Μοναχούς, ὥστε νὰ νηστεύουν ξηροφαγοῦντες τὴν Μ. Τεσσαρακοστή.
Στις Ἀποστολικές Διαταγές (περ. 380 μ.Χ.) βλέπουμε ἐπίσης: «Ἐν ταῖς ἡμέραις τοῦ Πάσχα νηστεύετε, ἀρχόμενοι ἀπὸ δευτέρας μέχρι τῆς παρασκευῆς, καὶ Σαββάτου, ἓξ ἡμέρας, μόνῳ χρώμενοι ἄρτῳ καὶ ἀλὶ [= ἁλάτι] καὶ λαχάνοις, καὶ ποτῷ ὕδατι· οἴνου δὲ καὶ κρεῶν ἀπέχεσθε ἐν ταύταις· ἡμέραι γάρ εἰσι πένθους, ἀλλ’ οὐχ ἑορτῆς. Τὴν μέν τοι [μεγάλην] παρασκευὴν καὶ τὸ [μεγάλο] Σάββατον ὁλόκληρον νηστεύσατε, οἷς δύναμις πρόσεστι τοιαύτη, μηδενὸς γευόμενοι μέχρι ἀλεκτοροφωνίας νυκτός·24, 25 εἰ δέ τις ἀδυνατεῖ τὰς δύο συνάπτειν ὁμοῦ, φυλασσέσθω κἂν τὸ [μεγάλο] Σάββατον», [Βιβλίον Εʹ 18, PG 1, 889A]. «ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς ταῖς πρὸ τῆς [μεγάλης] παρασκευῆς, ἐννάτην ὥραν ἢ ἑσπέραν ἕκαστος ἐσθιέτω, ἢ ὅπως ἄν τις δύναιτο· τῷ δὲ [μεγάλῳ] σαββάτω μέχρις ἀλεκτοροφωνίας παρατείνοντες, ἀπονηστίζεσθε ἐπιφωσκούσης μιᾶς σαββάτων, ἥτις ἐστὶ Κυριακή, ἀπὸ ἑσπέρας ἕως ἀλεκτοροφωνίας ἀγρυπνοῦντες [Ἀγρυπνία τῆς Ἀναστάσεως], καὶ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ συναθροιζόμενοι, γρηγορεῖτε, προσευχόμενοι, καὶ δεόμενοι τοῦ Θεοῦ […]», [Βιβλίον Εʹ 19, PG 1, 892A-893A].
Ἰδιαίτερα αὐστηρὴ εἶναι ἡ νηστεία τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς καὶ τοῦ Μεγάλου Σαββάτου, κατὰ τὴν ὁποία ὅσοι δύνανται καλοῦνται νὰ μὴ γευθοῦν τίποτε μέχρι τῆς ἀλεκτοροφωνίας τῆς Κυριακῆς τοῦ Πάσχα (βλ. ὑποσ. 25). Δηλαδή, οἱ Ἀποστολικὲς Διαταγὲς ὅπως καὶ ἡ προγενέστερη Διδασκαλία τῶν Ἀποστόλων, ἀναφέρουν παρατεταμένη (σχεδὸν τριήμερη, Μ. Πέμπτη βράδυ – Κυριακὴ τοῦ Πάσχα πρωί) τέλεια Νηστεία, πλήρη ἀποχὴ ἀπὸ τροφή ἀπὸ τὴν Μ. Παρασκευὴ μέχρι τὴν Λειτουργία τῆς Ἀναστάσεως ὅπου θὰ κοινωνοῦσαν (ὅσοι κοινωνοῦσαν): οὐσιαστικὰ ἔχουμε Τριήμερο Νηστείας πρὸ τῆς Θείας Κοινωνίας.26
Ἐδὼ βλέπουμε διατυπωμένη (παράλληλα μὲ τὸν κανόνα) καὶ μία οἰκονομία στὴν Νηστεία, «εἰ δέ τις ἀδυνατεῖ», «ἢ ὅπως ἄν τις δύναιτο».
Αὐτὴ ἡ παράταση τῆς Νηστείας, ἀφαγίας γιὰ τρεῖς ἡμέρας (τριήμερον) ἐλέγετο Ὑπέρθεσις, ὅπου «κατὰ τὴν διάρκειαν αὐτῆς ὁ νηστεύων δὲν ἐλάμβανε τίποτα στὸ στόμα του, οὔτε ποτόν, οὔτε φαγητόν. Τοιαύτη ἧτο κατ’ ἐξοχὴν ἡ νηστεία τῆς μεγάλης Παρασκευῆς καὶ τοῦ μεγάλου Σαββάτου μέχρι τοῦ μεσονυκτίου, ὁπότε ἀνηγγέλλετο ἡ Ἀνάστασις [φυσικὰ ἐνήστευον μέχρι τὴν Θεία Κοινωνία τῆς Θ. Λειτουργίας τῆς Ἀναστάσεως]».27
Καὶ σήμερα ἔχουμε τριήμερο, στὴν ἀρχὴ τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς, ὅπου ἀκόμη λαϊκοί ὅπως θὰ ἀναφέρουμε καὶ ἀργότερα, νηστεύουν μὲ πλήρη ἀποχή τροφῆς ἢ ὅπως μπορεῖ ὁ καθένας. Καὶ αὐτὸ τὸ τριήμερο εἶναι οὐσιαστικά, ἄλλο Τριήμερο νηστείας πρὸ τῆς Θείας Κοινωνίας.
Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος (349-407 μ.Χ.) μᾶς παραδίδει μία ἐξαιρετικὰ σαφῆ εἰκόνα τῆς ἀρχαίας νηστευτικῆς πράξεως τῆς Ἐκκλησίας τοῦ 4ου αἰῶνος. Γράφει: «Ἰδοὺ, τὴν ἡμέραν ἄσιτοι διετελέσαμεν σήμερον ἅπασαν, καὶ τράπεζαν ἐν ἑσπέρᾳ παραστησόμεθα οὐχ ὁμοίαν τῇ χθεσινῇ τραπέζῃ, ἀλλ᾽ ἐνηλλαγμένην καὶ σεμνοτέραν», [PG 49, 68, Εἰς τούς Ἀνδριάντας, ὁμιλία δʹ.].
Εἶναι ἀξιοσημείωτο ὅτι ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ἀπευθύνεται καὶ ὁμιλεῖ γιὰ λαϊκούς, ποὺ ἔκαναν τὴν πλήρη ἀφαγία, καὶ ὄχι γιὰ μοναχούς.28
Ὁ Ἅγιος ὁμιλεῖ ξεκάθαρα γιὰ τράπεζα ἅπαξ τῆς ἡμέρας, τὸ ἑσπέρας (στὴν δύση τοῦ ἡλίου). Ἄσιτοι, δηλ. χωρὶς φαγητό, λέει ἀπευθυνόμενος στοὺς πιστούς, περάσανε ὅλη τὴν ἡμέρα μέχρι τὸ ἑσπέρας. Ἐπίσης ἡ τράπεζά τους ἦταν διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν χθεσινή, «ἐνηλλαγμένη», «σεμνότερη», δηλ. λιτότερη.
Βλέπουμε λοιπόν, ὅτι ἡ ὁλοήμερη ἀσιτία μέχρι τὸ ἑσπέρας δὲν ἀποτελοῦσε ἀποκλειστικῶς μοναχικὴ πρακτική, ἀλλὰ ἦταν γνωστὴ καὶ ἐφαρμοζόταν μεταξὺ τῶν λαϊκῶν καὶ τὸν 4ο αἰώνα.
Ἡ Νηστεία, λοιπόν, περιελάμβανε δύο διακριτὰ στοιχεῖα:
α) ὁλοήμερη ἀφαγία, καὶ
β) κατὰ τὴν ἑσπέραν (μόνον) ξηροφαγία, ποὺ ἀργότερα μᾶλλον γενικεύθηκε σὲ λήψη τροφῆς ἄλαδης νηστίσιμης (ἀποχὴ ἀπὸ τὰ ἀρτύσιμα, καὶ τὸ ἔλαιον καὶ τὸν οἶνον).
Συνεχίζοντας παρακάτω ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁμιλεῖ ὅτι «εἰσί τινες οἱ πρὸς ἀλλήλους φιλοτιμούμενοι τῇ τῶν σιτίων ἀποχῇ, καὶ θαυμαστὴν ἅμιλλαν ποιούμενοι· καὶ οἱ μὲν ὁλοκλήρους ἡμέρας δύο διατελοῦσιν ἄσιτοι, οἱ δὲ οὐκ οἴνου μόνον, οὐδὲ ἐλαίου, ἀλλὰ παντὸς ἐδέσματος χρῆσιν τῆς ἑαυτῶν ἐκβάλλοντες τραπέζης, ἄρτῳ καὶ ὕδατι χρώμενοι μόνον, τὴν Τεσσαρακοστὴν διανύουσιν ἅπασαν»,
δηλ. λέει ὅτι ὑπάρχουν μερικοί, ποὺ παραμένουν δύο ὁλόκληρες ἡμέρες ἄσιτοι, καὶ ὑπάρχουν ἄλλοι ποὺ ἐπιπλέον τρέφονται μόνον μὲ ψωμὶ καὶ νερό ὅλη τὴν Τεσσαρακοστή!
Σὲ ἄλλη ὁμιλία του ὁ Ἅγιος ἐπεξηγεῖ γιατὶ νηστεύουμε τὴν Ἁγία Τεσσαρακοστή:
«Συνειδότες οὖν οἱ πατέρες τὴν βλάβην τὴν γινομένην ἐκ τῆς ἠμελημένης προσόδου [στὴν Θεία Κοινωνία], συνελθόντες ἐτύπωσαν ἡμέρας τεσσαράκοντα νηστείας, εὐχῶν, ἀκροάσεως, συνόδων, ἵν’ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις καθαρθέντες μετ’ ἀκριβείας ἅπαντες καὶ δι’ εὐχῶν, καὶ δι’ ἐλεημοσύνης, καὶ διὰ νηστείας, καὶ διὰ παννυχίδων, καὶ διὰ δακρύων, καὶ δι’ ἐξομολογήσεως, καὶ διὰ τῶν ἄλλων ἁπάντων, οὕτω κατὰ δύναμιν τὴν ἡμετέραν μετὰ καθαροῦ συνειδότος προσίωμεν [στὴν Θεία Κοινωνία]», καί παρακάτω,
«οὐ γὰρ διὰ τὸ Πάσχα νηστεύομεν, οὐδὲ διὰ τὸν Σταυρὸν, ἀλλὰ διὰ τὰ ἁμαρτήματα τὰ ἡμέτερα, ἐπειδὴ μέλλομεν μυστηρίοις προσιέναι [ἐπειδὴ θὰ κοινωνήσουμε29]· ἐπεὶ τό γε Πάσχα οὐ νηστείας ἐστὶν οὐδὲ πένθους, ἀλλὰ εὐφροσύνης καὶ χαρᾶς ὑπόθεσις», [PG 48, 867, Εἰς τοὺς τὰ πρώτα Πάσχα νηστεύοντας, §δʹ.].
Ὁ Τερτυλλιανός (155-240 μ.Χ.) ἀναφέρει τὴν ἐννάτη ὥρα ὡς ὁλοκλήρωση τῆς Νηστείας (χρησιμοποιεῖ τὸν ὅρο Statio30):
«Κατὰ παρόμοιο τρόπο, ἐπικρίνουν, ὡς καινοτομία, τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ δικές μας νηστευτικὲς στάσεις (statio, φυλακές)31 ἐπιβάλλονται ὡς ὑποχρεωτικές. Ὁρισμένοι, μάλιστα, τὶς ἐπικρίνουν καὶ ἐπειδὴ συνήθως παρατείνονται μέχρι πολὺ ἀργά, ὑποστηρίζοντας ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ νηστευτικὴ ὑποχρέωση πρέπει νὰ τηρεῖται προαιρετικῶς καὶ νὰ μὴν παρατείνεται πέραν τῆς ἐνάτης ὥρας — ἀκολουθώντας, βεβαίως, τὴν δική τους συνήθεια. […]
Τώρα, ὅμως, ἐπανερχόμενος στὸ ζήτημα ποὺ ἀφορᾶ εἰδικῶς τὴν προκειμένη περίπτωση, δηλαδὴ τὸ χρονικὸ ὅριο τῆς νηστείας, πρέπει πρῶτα νὰ τοὺς ἐρωτήσω ἀπὸ ποῦ ἀντλοῦν αὐτὸν τὸν δεσμευτικὸ κανόνα, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖον οἱ νηστευτικὲς Στάσεις πρέπει νὰ ὁλοκληρώνονται κατὰ τὴν ἐνάτη ὥρα [καὶ ὄχι ἀργότερα]32».33
Ὁ Ἅγιος Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων (340-397 μ.Χ.) λέει:
«Καὶ ἡ Μυστικὴ Τράπεζα [ἡ Θεία Κοινωνία] ἐπίσης ἀποκτᾶται διὰ τῆς νηστείας· ἐκείνη ἡ Τράπεζα, γιὰ τὴν ὁποία ὁ Δαβὶδ λέγει: «Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν, ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με» (Ψαλμ. κβ΄ 5).
Μὲ τὴν πεῖνα34 ἀποκτᾶται ἐκεῖνο ποὺ ἔχει μεγάλη ἀξία, καὶ μὲ τὴ δίψα ἀναζητεῖται ἐκεῖνο τὸ Ποτήριο, τὸ ὁποῖο μεθᾷ μὲ τὴ νηφάλια μέθη τῶν οὐρανίων Μυστηρίων».35
«Ἡ νηστεία εἶναι διδασκαλία τῆς ἐγκρατείας, ἄσκηση τῆς ἁγνότητος, ταπείνωση τοῦ νοῦ, χαλιναγώγηση τῆς σαρκός, γνώρισμα τῆς νηφαλιότητος, κανόνας τῆς ἀρετῆς, κάθαρση τῆς ψυχῆς, ἔμπρακτη ἐκδήλωση εὐσπλαχνίας, θεμέλιο τῆς πραότητος, προτροπὴ πρὸς τὴν ἀγάπη, χάρισμα τῆς ὥριμης ἡλικίας, προστασία τῆς νεότητος.
Ἡ νηστεία εἶναι ἀνακούφιση τῆς ἀσθενείας, τροφὴ τῆς ὑγείας. Κανεὶς δὲν ἔπαθε ὑπερφόρτωση τοῦ στομάχου ἐξαιτίας τῆς Νηστείας [Νηστεία = ἀφαγία]· κανείς, ἐξαιτίας τῆς ἐγκρατείας, δὲν ὑπέστη ἀποπληξία·36 ἀντιθέτως, μὲ τὴ Νηστεία ἔχουν ἀναχαιτισθεῖ καὶ ἀποτραπεῖ τέτοιες καταστάσεις.
Ἡ νηστεία εἶναι καλὸ ἐφόδιο γιὰ τὸ ταξίδι, καλὸ ἐφόδιο γιὰ ὁλόκληρη τὴ ζωή».37
Ὁ Ἅγ. Ἰωάνης ὁ Δαμασκηνός (+749 μ.Χ.) τόν 8ον αἰῶνα ἐπιβεβαιώνει τὴν Ὀρθόδοξη Παράδοση καὶ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο λέγοντας:
«Ἐξ ὧν ἁπάντων εἰς τοιαύτην κατηντήσαμεν ἔννοιαν, ὅτι νηστεία ἐστὶν οὐ μόνον ἡ παντελὴς ἕωθεν μέχρις ἑσπέρας ἀσιτία, ἀλλὰ καὶ ἡ τινῶν βρωμάτων ἀποχή· νηστεύειν γὰρ οἴνου καὶ κρεῶν λεγόμεθα.
Ἐπεὶ τοίνυν Κανὼν τῶν ἁγίων ἀποστόλων διατετύπωται, μὴ νηστεύειν Σαββάτῳ καὶ Κυριακῇ [ΞΔʹ Ἀποστόλων],38 καὶ νηστεύειν τὴν ἁγίαν Τεσσαρακοστὴν [ΞΘʹ Ἀποστόλων],39 τυχὸν τὰς μὲν πέντε τῆς ἑβδομάδος τὴν παντελῆ ἀσιτίαν νηστεύειν· τὰς δὲ δύο τοῦ Σαββάτου καὶ τῆς Κυριακῆς ἡμέρας τὴν τινῶν βρωμάτων ἀποχὴν προστέταχεν», [PG 95, 69A-B, Περὶ τῶν ἁγίων νηστειῶν].
Ἐπιβεβαιώνει ὅ Ἅγιος ὅτι ἡ νηστεία δὲν εἶναι μόνον ἡ παντελὴς ἀφαγία ἀπὸ τὸ πρωί μέχρι τὸ βράδυ, ἀλλὰ εἶναι ἐπίσης καὶ ἡ ἀποχὴ ἀπὸ ὁρισμένα βρώματα (τροφές), δηλ. αὐτὸ ποὺ λέμε σήμερα π.χ. κατάλυση ἐλαίου (ἄρα ἀποχὴ ἀπὸ τὶς ὑπόλοιπες κατηγορίες: ψάρι, τυρί, κρέας).
Καὶ συνεχίζει ὅτι ὑπάρχουν δύο κανόνες τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων ποὺ ὁ μὲν ἕνας (ΞΔʹ) λέει νὰ μὴν νηστεύεις τὸ Σάββατον καὶ τὴν Κυριακή, καὶ ὁ ἄλλος (ΞΘʹ) λέει νὰ νηστεύεις τὴν Τεσσαρακοστή, ἄρα πῶς αὐτὸ συμβιβάζεται; Συμβιβάζεται (λέει ὁ Ἅγιος) ὅτι τίς πέντε (5) ἡμέρες τῆς ἑβδομάδος τῆς Τεσσαρακοστῆς πρέπει νὰ νηστεύεις τὴν παντελῆ ἀσιτία, καὶ τὶς ἡμέρες τοῦ Σαββάτου καὶ τῆς Κυριακῆς (προστέταχεν, προστάζει ὁ Κανὼν τῶν Ἀποστόλων) νὰ μὴν κάνεις παντελὴ ἀσιτία μέχρι τὸ ἑσπέρας, ἀλλὰ μόνον νὰ ἀπέχεις ἀπὸ τὰ ὁρισμένα (ἀρτύσιμα) βρώματα (τροφές), δηλ. θὰ λέγαμε σήμερα νὰ κάνεις κατάλυση ἐλαίου καὶ οἴνου.
Ἄρα βλέπουμε ὅτι Δευτέρα-Παρασκευὴ τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς ἔχουμε τὴν Νηστεία, ἀφαγία μέχρι τὴν ἐννάτη, ἐνῶ Σάββατο καὶ Κυριακὴ ἔχουμε χαλάρωση τῆς Νηστείας (λύσις μετ’ ἐλαίου καὶ οἴνου),40 ἔχουμε δηλ. κάποια κατάλυση ἢ ἰσοδύναμα ἔχουμε ἀποχὴ κάποιων βρωμάτων (τροφῶν).41 Σήμερα αὐτὴ ἡ κατάλυση τοῦ Σαββάτου καὶ Κυριακῆς τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς (πλὴν τοῦ Μ. Σαββάτου) εἶναι κατάλυσις ἐλαίου (καὶ οἴνου).42
Νὰ τονίσουμε ὅτι ὅταν λέμε «σήμερα ἔχει κατάλυση ἐλαίου», δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει ἀπαραίτητα νὰ φάω λάδι σὲ κάθε τράπεζα, ὅπως καὶ ὅταν λέει ὅτι ἔχουμε κατάλυση εἰς πάντα δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει ἀπαραίτητα νὰ φάω κρέας (παλαιά, μάλιστα, ἀραιὰ τρώγαμε κρέας). Σημαίνει ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ «μέγιστο» ποὺ μπορῶ νὰ φάω στὶς διάφορες κατηγορίες καταλύσεως. Ὁτιδήποτε δὲν εἶναι πλήρης ἀσιτία καὶ πρὸς τὴν ἐννάτη (ἢ πρὸς ἑσπέρας) ξηροφαγία, εἶναι μιὰ ἄλφα «λύσις» δηλ. χαλάρωση τῆς νηστείας. Δηλ. ἀκόμη καὶ νὰ φᾶς πρὶν τὴν ἐννάτη, ἢ νὰ φᾶς δύο φορὲς τὴν ἡμέρα ξηροὺς καρποὺς εἶναι ἄλαδη λύσις (χαλάρωση) τῆς νηστείας. Θὰ τὸ ξαναδοῦμε ἀργότερα στὸν Ἅγ. Νικόδημο.
Ὁ Ὅσιος Θεόδωρος ὁ Στουδίτης (759-826 μ.Χ.) γράφει: «Τὴν δὲ ἁγίαν καὶ μεγάλην τεσσαρακοστὴν ἅπαξ ἐσθίομεν τῆς ἡμέρας ἐν τῇ θ’ ξηροφαγίαν, ἢ καὶ ὅσπρια ἄνευ ἐλαίου· οὔτε οἶνον, πάρεξ Σαββάτου καὶ Κυριακῆς· ἐσθίομέν τε καὶ ὀστρακοδέρματα πάντα ἀνόστεά τε καὶ ταρύχια ἀνενδοιάστως· ἰχθύας δὲ οὐδαμῶς ἐσθίομεν τὴν ἁγίαν αὐτὴν νηστείαν, πλὴν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου [τοῦ Λαζάρου]43 καὶ τῇ Κυριακῇ τῶν Βαΐων,44 [πρβλ. ΞΘʹ Ἀποστόλων, Νʹ Συνόδου τῆς Λαοδικείας, ΚΘʹ τῆς ΣΤʹ (Πενθέκτης) Οἰκουμενικῆς Συνόδου, πρβλ. Διδασκαλία καὶ Διαταγὲς τῶν Ἀποστόλων] εἰς δόξαν τοῦ κατελθόντος ἐκ τῆς νηστείας, καὶ συνεσθιασθέντος ἐπὶ τῇ τοῦ Λαζάρου ἐγέρσει· ἢ καὶ ἀριδήλως ὡς μία οὖσα καὶ αὐτὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ θείων ἑορτῶν. Τὴν δὲ ἁγίαν μεγάλην ἑβδομάδα νήστεις πάντως διατηροῦμεν, εἰ δυνατὸν, οὔτε ἔλαιον, οὔτε οἶνον, πάρεξ τῇ ἀγρυπνίᾳ τῶν Ἁγίων Παθῶν, πίειν τι πρὸς τὴν χρείαν διὰ τὸν κόπον· ὁμοίως νήστεις ἕως ὀψὲ τῷ μεγάλῳ Σαββάτῳ διατηροῦμεν, αὐτῷ καὶ μόνῳ, οὐποτοῦν ἄλλῳ τῷ ὅλῳ ἐνιαυτῷ· τὴν δὲ γε ἅπασαν ἑβδομάδα τῆς διακαινησίμου, διαλύομεν καὶ αὐτὴν εἰς δόξαν τοῦ ζωοποιήσαντος ἡμᾶς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· εἰ δέ τις οὐκ ἐσθίει αὐτὴν ἀνενδοιάστως, ἀλλὰ ἱουδαϊκῶς σκυθρωπάζων, τῷ ἀναθέματι πιπτέτω τῶν ἁγίων Πατέρων», [PG 99, 1700· Διδασκαλία χρονική τῆς Μονῆς τοῦ Στουδίου ἢ Κατήχησις χρονική].
Ὁ Ἅγ. Συμεών ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης (1381-1429 μ.Χ.), ὅπως εἴδαμε νωρίτερα, ἀναφερόμενος στὴν Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία, ἀναφέρει (γενικὰ) ὅτι ὁ ὅρος τῆς Νηστείας εἶναι νὰ τρῶμε μόνον μία φορὰ τὴν ἡμέρα πρὸς ἑσπέραν: «Περὶ τὴν ἐννάτην μὲν ὥραν αὐτὴν τελοῦμεν τὴν τελετὴν ἀποσώζοντες τῆς νηστείας τὸν ὅρον, ὅστις διατάττει ἅπαξ μόνον πρὸς ἑσπέρας νὰ τρώγωμεν».45, 46
Ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης (1749-1809) ἐρμηνεύει στὸν ΞΔʹ Κανόνα τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων,47 καὶ ἐπαληθεύει οὐσιαστικὰ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο, τὸν Ἅγιον Ἰωάννη τὸν Δαμασκηνό, καὶ τὴν Ὀρθόδοξον Παράδοσιν ποὺ προεκθέσαμε:
«Ἄλλο εἶναι νηστεία, ἄλλο λύσις νηστείας, καὶ ἄλλο κατάλυσις νηστείας.
Καὶ Νηστεία μὲν κυρίως εἶναι, ἡ τελεία ἀσιτία, ἢ καὶ τὸ νὰ τρώγη τινὰς μίαν φορὰν τὴν ἡμέραν, κατὰ τὴν ἐννάτην ὥραν, μὲ ξηροφαγίαν, ἄρτου δηλονότι μόνου καὶ ὕδατος.
Λύσις48 δὲ τῆς Νηστείας εἶναι τὸ νὰ φάγη τινὰς πρὸ τῆς ἐννάτης ὥρας, κἂν σῦκα, κἂν σταφίδας, κὰν ἄλλο τοιοῦτο τί. Ἢ καὶ τὸ νὰ φάγη ἔξω ἀπὸ τὸν ἄρτον, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ ἄλλα μερικὰ εἴδη βρωσίμων λιτῶν καὶ εὐτελῶν· λόγου χάριν, ὄσπρια, οἶνον, ἢ ἔλαιον, ἢ ὀστρακόδερμα.
Κατάλυσις49 δὲ νηστείας εἶναι, ὅταν τρώγη τινὰς ἀπὸ ὅλα τὰ βρώσιμα, καὶ κρέας θετέον καὶ ὀψάρια, καὶ γάλα, καὶ τυρί, καὶ τὰ λοιπὰ.
Λοιπὸν εἰς τὸν παρόντα [ΞΔʹ] Κανόνα διορίζουσιν οἱ Θεῖοι Ἀπόστολοι, ὅτι ὅποιος Κληρικὸς εὑρεθῇ νὰ νηστεύη τὴν ἡμέραν τῆς Κυριακῆς ἢ τοῦ Σαββάτου, μὲ ἀσιτείαν τελείαν ἢ καὶ μὲ ξηροφαγίαν ἐν τῇ ἐννάτῃ, ἔξω ἀπὸ ἕνα καὶ μόνον Σάββατον, δηλ. τὸ Μέγα Σάββατον […] ὁ τοιοῦτος, λέγω, Κληρικός, ἂς καθαίρεται, εἰ δὲ Λαϊκὸς εἶναι ὁ ταύτας τὰς ἡμέρας νηστεύων ἂς ἀφορίζηται».50
Καὶ παρακάτω στὴν συμφωνία λέει ὅτι: «Πλὴν καὶ τούτων λεγομένων, δὲν δίδεται ἄδεια εἴς τινα νὰ καταλύῃ τὰ Σάββατα καὶ τὰς Κυριακὰς τῆς μ’. [Μ. Τεσσαρακοστῆς] εἰς τυρὶ καὶ αὐγὰ, κατὰ τὸν νς’. τῆς ΣΤ’, ἀλλ’ εἰς μόνον οἰνέλαιον, καὶ ὀστρακόδερμα».51 Πρβλ. ἐνωτερίτερον τὴν ἀναφορά μας στὸν Ἅγιον Ἰωάννην τὸν Δαμασκηνόν.
2. Ἡ σημερινὴ πράξη
Σήμερα, στὴν Ἑλλάδα, στοὺς λαϊκούς, σύμφωνα μὲ μαρτυρίες Κληρικῶν,52 ὑπάρχουν ἀκόμη (ἄγνωστοι ἐν πολλοῖς) ἄνδρες καὶ γυναῖκες ποὺ στὴν ἀρχὴ τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς νηστεύουν, μὲ ταπείνωση, τριήμερο δηλ. γιὰ τὶς τρεῖς (3) πρώτες ἡμέρες (μέχρι τὴν Προηγιασμένη τῆς Τετάρτης (ἀπόγευμα) ὅπου κοινωνοῦν). Δηλ. κάνουν τριήμερο νηστείας πρὸ τῆς Θείας Κοινωνίας.53 Ἄλλοι μὲ τελεία ἀσιτία καὶ ἀποσία (οὔτε νερό, οὔτε καφέ), καὶ ἄλλοι μὲ ἀσιτία. Κάθε μέρα πηγαίνουν ἐκκλησία, καὶ μετὰ στὸ σπίτι τους, δὲν συζητᾶνε, οὔτε κάνουν κάποια βαριὰ δουλειά. Προσευχὴ καὶ πνευματικὴ ἐργασία τὸ κατὰ δύναμιν, καὶ ξεκούραση ὅπως χρειάζονται. Πρὶν ἀρχίσουν τὸ τριήμερο, ἔχουν κάνει τὴν ἀνάλογη προετοιμασία τρώγωντας λιτὰ τὶς προηγούμενες ἡμέρες.
Καὶ ὁ Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεών Κούτσας ὅμως λέει: «Πολλοί – καὶ ὄχι μόνο μοναχοί – τηροῦν τὸ λεγόμενο τριήμερο· ἀπέχουν δηλαδὴ ἀπὸ κάθε εἶδος τροφῆς κατὰ τὶς τρεῖς πρῶτες ἡμέρες [τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς] καὶ κοινωνοῦν κατὰ τὴν πρώτη λειτουργία τῶν Προηγιασμένων [στὴν οὐσία τηροῦν τριήμερο νηστείας πρὸ τῆς Θείας Κοινωνίας]. Ἄλλοι παραμένουν ἄσιτοι μέχρι τὴν ὥρα τοῦ Μεγάλου Ἀποδείπνου».54
Στὴν #46 ἀπάντηση τοῦ Φουντούλη ποὺ προαναφέραμε (ὑποσ. 8), ἀναφέρεται ὁλόκληρο χωριὸ τοῦ ὁποίου οἱ ἐνορίτες διατηροῦσαν «τὴν συνήθεια νὰ νηστεύουν ὅλες τίς Παρασκευές τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς ἀπὸ τὸ πρωΐ ὡς τὸ ἑσπέρας χωρίς νὰ βάζουν στὸ στόμα των οὔτε νερό. Τὸ βράδυ δὲ μετὰ τὸ τέλος τῆς ἀκολουθίας τῶν Χαιρετισμῶν ζητοῦν ἀντίδωρο ἀπὸ τὸν παπᾶ».
Ἐπίσης στὴν Νηστεία, ὑπάρχουν μαρτυρίες55 ὅπου ὑπάρχουν ἀκόμη ἄνδρες καὶ γυναῖκες ποὺ κάνουν ἐννάτες, δηλ. τρῶνε μία φορὰ τὴν ἡμέρα (μετὰ τὴν ἐνάτη ὥρα ἢ μετὰ τὸν ἑσπερινό), εἴτε αὐστηρά, εἴτε τὸ κατὰ δύναμιν (πίνοντας λίγο ἁγιασμό, τρώγωντας λίγο ἀντίδωρο τὸ πρωί).
Πίνακας 1. Ὁ Κανὼν τῆς Νηστείας καὶ οἱ βαθμίδες τῆς Λύσεως τῆς Νηστείας (καὶ οἱ λύσεις τῆς νηστείας πλὴν τῆς Καταλύσεως (εἰς πάντα), εἶναι ἕνα εἶδος νηστείας ἢ μᾶλλον μιὰ κανονικὴ χαλάρωση τῆς Νηστείας).
Στὸν Πίνακα 1 ἔχουμε τὸν κανόνα (ὁρισμό) τῆς Νηστείας καὶ τὶς διάφορες βαθμίδες Λύσεως (χαλαρώσεως) τῆς Νηστείας, ποὺ κι αὐτὲς ὅμως νηστεία λογίζονται.
Σύμφωνα μὲ τὸν Πίνακα, στὴν ἐποχή μας ἔχει ἐπικρατήσει κατὰ κόρον ὡς νηστεία τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς καὶ τῆς Τετάρτης καὶ Παρασκευῆς ἡ «ἄλαδη Λύσις» τῆς Νηστείας (κι αὐτὸ νηστεία λογίζεται).
Καὶ οἱ Ἀποστολικὲς Διαταγές βέβαια ἔγραψαν (βλ. ἐνωρίτερον) «ἢ ὅπως ἄν τις δύναιτο».56
Βέβαια ὁ κάθε ἕνας ὅπως δύναται νηστεύει, εἴτε καὶ ἀγωνίζεται ταπεινὰ γιὰ κάτι ἀνώτερο (ὄχι ὅμως γιὰ ἐπίδειξη στὴν ὁποία περίπτωση μᾶλλον εἰς μάτην νηστεύει, ἢ μᾶλλον «νηστεύει» μόνον γιὰ τὸ σῶμα).
Ὁ Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεών λέει ὅτι: «Ἂν ὁρισμένοι τώρα καταλύουν λάδι καὶ ἄλλες ἡμέρες [στὴν Μ. Τεσσαρακοστή] (Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη), αὐτὸ θὰ πρέπει νὰ γίνεται μόνο γιὰ λόγους ἀδυναμίας (‘δι’ ἀσθένειαν σωματικήν’, ὅπως λέει ὁ ΞΘʹ (69ος) Ἀποστολικὸς Κανών) καὶ μετὰ ἀπὸ ἔγκριση τοῦ Πνευματικοῦ τους».57
Ὅμως κι ἂν ἔτσι συμβαίνει, μὴν θεωρεῖς αὐτὴν τὴν κατάστασιν ὁριστικὴ μέχρι τὸ …τέλος τῆς ζωῆς σου. Διάβασε, παρακολούθησε, μάθε, ρώτησε, ἀγωνίσου τὸ κατὰ δύναμιν, προσευχήσου γιὰ κάτι ἀνώτερο, μὲ ταπείνωση, μὲ ὑπομονή, μὲ εἰρήνη ψυχῆς, καὶ ἔχει ὁ Ἅγιος Θεός μας: «αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν, ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε, κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν» (Ματθ. ζʹ 7).
Ἂς κρατήσουμε τὸν πήχυ τῆς Ἱερᾶς Παραδόσεως τῆς Νηστείας ἐκεῖ ποὺ τὸν ἔβαλαν οἱ Ἅγιοι Πατέρες. Γνωρίζουμε ὅτι αὐτὸν τὸν πήχυ τὸν φθάνουν καὶ στὶς ἡμέρες μας λαϊκοί Χριστιανοί.
Καλύτερα νὰ προσπαθοῦμε καὶ νὰ ἀγωνιζόμαστε μὲ ταπείνωση νὰ φτάσουμε τὸν πήχυ ἢ νὰ τὸν ζυγώσουμε τὸ κατὰ δύναμιν ὁ καθένας. Καὶ ἡ ἄλαδη «λύσις» τῆς Νηστείας εἶναι ἀγῶνας, κατὰ δύναμιν νηστεία, καὶ ἡ ἄλαδη «λύσις» μὲ μόνο δύο φορὲς τράπεζα (λήψη τροφῆς) τὴν ἡμέρα εἶναι ἕνας ἀγῶνας παραπάνω, καὶ μία ἐννάτη (ἔστω καὶ «κατὰ δύναμιν» ἐννάτη)58 τὸν χρόνο εἶναι ἕνας παραπάνω ἀγῶνας, κ.ο.κ.. Ὅλα τὰ καλά ὅμως, ὄχι χάριν τῆς μηδαμινῆς δυνάμεώς μας, ἀλλὰ χάριτι Χριστοῦ: «πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι με Χριστόν», Φιλιπ. δʹ 13.
Πρόσφατα, ὁ Ἐπίσκοπος Ἰλίου Ῥαφαήλ (κατὰ κόσμον Παβούρης), τῆς Ἱ. Ἀρχιεπισκοπῆς Θυατείρων καὶ Μ. Βρετανίας, εἶπε ὅτι ἕνας λόγος γιὰ τὴν μεταστροφὴ τῶν ξένων στὴν Ὀρθοδοξία, «εἶναι αὐτὸ ποὺ διαπιστώνουν ὅλοι, καὶ ὀφείλουμε καὶ ἐμεῖς νὰ τὸ ξέρουμε καὶ νὰ τὸ ὁμολογοῦμε, ὅτι ἡ Ἐκκλησία μας διατήρησε ἀναλλοίωτη τὴν πίστη. ‘Γιατί ἔρχεστε στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία;’, τοὺς ρωτοῦμε. [Ἀπαντοῦν] ‘Γιατὶ δὲν ἄλλαξε τὴν πίστη τῶν Ἀποστόλων. Δὲν ἐνδιαφέρεται νὰ ἀρέσει στὸν κόσμο’. […] Πολλοὶ νομίζουν ὅτι, ἂν ἀλλάζουν μὲ βάση τὸ πῶς φυσάει ὁ ἄνεμος καὶ γίνονται ἀρεστοὶ στὰ διάφορα κοινωνικὰ ρεύματα, καὶ ἀναπαύουν τὶς ἀδυναμίες καὶ τὶς ἀνησυχίες καὶ τὶς διάφορες ἀναζητήσεις τῶν ἀνθρώπων μὲ ὑλιστικὸ τρόπο, ὅτι θὰ τοὺς κερδίσουν. Ἀπόδειξη εἶναι ὅτι τοὺς χάνουν. Ὅσο πιὸ φιλελεύθερο καὶ πιὸ ὑλιστικὸ τὸ «πνευματικό», σὲ εἰσαγωγικά, κίνημα, τόσο λιγότερο ἐμπνέει καὶ τόσο λιγότερους πιστοὺς κρατᾶ. Μέσα σὲ ἕναν κόσμο ποὺ μεταβάλλεται συνεχῶς, καὶ συχνὰ ὄχι πρὸς τὸ καλύτερο, οἱ εἰλικρινεῖς καὶ καλῆς προαιρέσεως ἄνθρωποι ζητοῦν κάτι ποὺ μένει σταθερό. Ζητοῦν τὸν βράχο τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ κοσμικὸ φρόνημα κουράζει καὶ δὲν πείθει».65
Ἐρώτηση: Εἶναι δυνατόν, κάποιος ὑγιὴς ποὺ θέλει, νὰ κάνει μὲ τὴν βοήθεια τοῦ Θεοῦ ἔστω μία (τὸ κατὰ δύναμιν) ἐννάτη τὸν χρόνο;
Ἀπάντηση: Φυσικά καὶ εἶναι δυνατόν,66 ἐννοεῖται μὲ ταπείνωση, προσευχὴ καὶ σιωπή (καὶ κάποια ἴσως ἀπαραίτητη σταδιακὴ προσαρμογὴ τοῦ ὀργανισμοῦ67, ἀναλόγως).
Τὸ ἀποδεικνύουν τὰ παραδείγματα τῶν ἀφανῶν λαϊκῶν Χριστιανῶν ποὺ ἀναφέραμε ποὺ κάνουν τριήμερο ἢ καὶ ἐννάτες. Καὶ ἡ ἐννάτη (καὶ πέραν αὐτῆς), δῶρον Θεοῦ εἶναι σὲ ὅποιον ἢ ὅποια τὴν ἔκανε ἔστω καὶ μία φορά.
Τὸ ἀποδεικνύουν ἐπίσης, καὶ ἐκτὸς Ἐκκλησίας, τόσοι ποὺ βρῆκαν τὴν ὑγεία τους (ἀπὸ ὑπέρβαροι, παχύσαρκοι, ἀπὸ διαβητικοί (τύπου 2), κτλ.) μὲ σύγχρονη «νηστεία» 18, 24, 36, 72 καὶ παραπάνω ὡρῶν, ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη εἰδικοῦ ἔμπειρου ἰατροῦ68 ἢ διατροφολόγου ἢ καὶ μόνοι τους ἀναλόγως (σταδιακὰ καὶ μὲ διάκριση), μὲ τὴν τόση γνώση ποὺ εἶναι πλέον διαθέσιμη.
Δυστυχῶς ὅμως πολλοί ὑγιεῖς Χριστιανοὶ ποὺ παρακολουθοῦν στὸ διαδίκτυο τὶς ἐκτὸς Ἐκκλησίας «νηστείες» ἢ διατροφές διαφόρων ἰατρῶν ἢ διατροφολόγων, παρασύρονται καὶ τὶς βάζουν πάνω ἀπὸ τὴν Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καταλύουν τὴν Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας! Πάντοτε ὅμως σὲ ἐμᾶς τοὺς Χριστιανοὺς (ὅσους ἔχουν ὑγεία),69 στὶς ἡμέρες τῆς Νηστείας, πρέπει νὰ προηγεῖται ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὄχι τοῦ κάθε διατροφολόγου (ἢ ἰσοδύναμα ὁ διατροφολόγος πρέπει νὰ προσαρμόσει τὸ πρόγραμμα στὴν Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας γιὰ αὐτὲς τὶς νηστίσιμες ἡμέρες), γιὰ νὰ πάρουμε τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ! Στὶς ἡμέρες τῆς καταλύσεως εἰς πάντα μποροῦμε νὰ ἀκολουθοῦμε φυσικὰ ὅτι θέλουμε.
Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, ἰδιαίτερα τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς, καὶ τῆς Τετάρτης, Παρασκευῆς,70 ποὺ εἶναι αὐστηρότερες (ἡ Νηστεία τῶν Χριστουγέννων γιὰ παράδειγμα εἶναι ἡπιώτερη, ἀλλὰ δὲν θὰ τὴν ἀναλύσουμε ἐδῶ ἐπειδὴ θὰ ἔπιανε ἕνα ὁλόκληρο ἄρθρο71), μπορεῖ νὰ «ἀκούγεται» δύσκολη σὲ μερικούς ἀπὸ ἐμᾶς, ἀλλὰ ἔχει μεγάλους καρπούς Χάριτι Θεοῦ, πνευματικούς72 καὶ σωματικούς, ὅταν φυσικὰ συνοδεύεται ἀπὸ ταπείνωση, προσευχή, ἀγάπη, καὶ ἄλλες ἀρετές. Ἡ Νηστεία εἶναι καὶ μέσον προετοιμασίας διὰ ἱερὰς καὶ μεγάλας ἐπιχειρήσεις τῆς ζωῆς.73 Ἡ Νηστεία εἶναι ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους νομοθετημένη ἐν τῷ Παραδείσῳ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, καὶ ὀφείλουμε καὶ ἐμεῖς νὰ νηστεύουμε τὴν Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας Του, «ἐλεύσονται δὲ ἡμέραι ὅταν ἀπαρθῇ ἀπ᾽ αὐτῶν ὁ νυμφίος, καὶ τότε νηστεύσουσιν», Ματθ. θʹ 15.
Θὰ ἀναφερθοῦμε πάλι στὸν Ἐπίσκοπο Ἰλίου Ῥαφαήλ, ποὺ εἶπε σχετικὰ ὅτι ἕνας ἄλλος λόγος γιὰ τὴν μεταστροφὴ τῶν ξένων στὴν Ὀρθοδοξία εἶναι τὸ ἀσκητικὸ φρόνημα τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας:
«Τὸ ζητοῦν, τὸ θέλουν. Θέλουν τὴν ἄσκηση. Θέλουν τὸν ἀγώνα. Θέλουν νὰ [τὸν] ζήσουν. Θέλουν νὰ ἀγωνιστοῦν, θέλουν νὰ κερδίσουν κάτι.
Ὅπως ἔλεγε καὶ ἕνας πνευματικός, ἡ Ἐκκλησία μας συγχωρεῖ καὶ ἡ Ἐκκλησία μας οἰκονομεῖ, ἀλλὰ πρέπει νὰ κάνουμε καὶ κάποιες νίκες, νὰ κερδίσουμε καὶ κάτι, νὰ ποῦμε ἀγωνίστηκα, καὶ ὄχι νὰ τὸ ποῦμε γιὰ νὰ καμαρώσουμε ὅτι ἔκανα ἕνα βῆμα παραπάνω, ἀλλὰ ὑπάρχει μία αἴσθηση ποὺ μᾶς βοηθᾶ ὅταν κάνουμε λίγο ἀγώνα, καὶ ἡ Ἐκκλησία μᾶς τὸ δίνει αὐτό, καὶ τὸ ζητοῦν οἱ ἄνθρωποι.
Χαίρονται αὐτὸν τὸν κύκλο τῶν νηστειῶν καὶ τῶν ἑορτῶν. Στὰ ἀγγλικὰ ἀκούγεται ὡραῖα ὁ κύκλος τοῦ fasting and feasting. Νηστεία καὶ ἑορτή.
Ποῦ νὰ τοὺς δώσεις [στοὺς μεταστραμμένους στὴν Ὀρθοδοξία] λάδι σὲ Τετάρτη καὶ Παρασκευή, νὰ πεῖς ὅτι τώρα ἔχουμε μία Γιορτή74 σήμερα! Θὰ βροῦμε τὸν μπελά μας!
‘Θέλουμε νὰ ἀγωνιστοῦμε γιὰ τὸν Χριστό’, μᾶς λένε.
Αὐτὸ μᾶς τὸ προσφέρει ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, ποὺ δὲν μᾶς κολακεύει καὶ δὲν μᾶς νταντεύει, ἀλλὰ μᾶς ζητᾶ νὰ ἀγωνιστοῦμε γιὰ νὰ καθαριστοῦμε ἀπὸ τὰ πάθη μας».75
Ἂς ἀγωνιστοῦμε λοιπὸν καὶ ἐμεῖς οἱ «ἀπὸ κούνια» Ὀρθόδοξοι (cradle Orthodox), λίγο παραπάνω στὴν Νηστεία καὶ στὴν Προσευχή, μιμούμενοι τὸ ἀσκητικὸ φρόνημα τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας, καὶ βλέποντας τὸν ὑγιῆ ζῆλο μεταστραμμένων76 στὴν Ὀρθοδοξία, καὶ τῶν δικῶν μας Χριστιανῶν ποὺ κάνουν τριήμερα καὶ ἐννάτες.
Ἂς ἔχουμε, ὑπ’ ὅψιν καὶ τὸν Ἅγιον Ἀμβρόσιον καὶ ὅλους τοὺς Ἁγίους οἱ ὁποίοι καὶ διὰ τῆς ταπεινῆς καὶ κρυφῆς νηστείας καὶ προσευχῆς ἁγίασαν, καὶ νὰ ἀγωνιζόμαστε τὸν καλὸν ἀγῶνα χάριτι Θεοῦ: «μὴν καυχᾶσαι ὅταν νηστεύεις, οὔτε νὰ ὑπερηφανεύεσαι, γιὰ νὰ μὴν ἀποβεῖ ἡ νηστεία σου ἀνωφελής».77
Ἐν κατακλείδι, ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἐκκλησιαστικὴ γραμματεία μέχρι τὴ μεταγενέστερη πατερικὴ παράδοση μαρτυρεῖται ἡ Νηστεία ὡς πραγματικὴ ἀποχὴ ἀπὸ τὴν τροφὴ μέχρι ὁρισμένη ὥρα τῆς ἡμέρας, συχνὰ μέχρι τὴν ἐνάτη ἢ τὸ ἑσπέρας, ἀκολουθούμενη ἀπὸ λιτὴ τράπεζα. Ἡ πρακτικὴ αὐτὴ δὲν περιοριζόταν ἀποκλειστικῶς στὸν μοναχισμό, ἀλλὰ μαρτυρεῖται καὶ στὴ ζωή τῶν λαϊκῶν πιστῶν μέχρι σήμερα. Παραλλήλως, οἱ πηγὲς γνωρίζουν ὡς νηστεία καὶ τὴν λύση (χαλάρωση) τῆς νηστείας (ἄνευ ἐννάτης), ὡς ἀποχὴ ἀπὸ ὁρισμένες κατηγορίες τροφῶν, ἢ ἰσοδύναμα ὡς διάφορες καταλύσεις, διακρίνοντας ἔτσι διαφορετικὲς βαθμίδες τῆς ἐκκλησιαστικῆς νηστευτικῆς πράξεως.
Σημείωση περὶ ἰατρικῶν ζητημάτων: Ἡ παροῦσα μελέτη εἶναι θεολογικοῦ καὶ ἱστορικοῦ χαρακτῆρος, καὶ ὁ συγγραφέας δὲν εἶναι ἰατρός, οὔτε διατροφολόγος. Οἱ ἀναφορές, σὲ μερικὲς ὑποσημειώσεις, σὲ θέματα ὑγείας καὶ διατροφῆς εἶναι πληροφοριακές, δὲν ἀποτελοῦν ἰατρικὲς συμβουλὲς καὶ δὲν ὑποκαθιστοῦν τὴ γνώμη ἔμπειρου σὲ θέματα νηστείας ἰατροῦ.
Τέλος, καὶ τῷ Θεῷ, δόξα πάντων ἕνεκεν.
Ὑποσημειώσεις
1 «οὐκ ἔφαγεν οὐδὲν ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις», Λουκ. δʹ 2.
2 Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ἐκδ. Βασ. Ῥηγοπούλου, γʹ ἐκδ. 2000 (αʹ 1958) , σ. 15.
3 Alexander Schmemann, Μεγάλη Τεσσαρακοστή, Ἀκρίτας, βʹ ἔκδ. 1984, σ. 112.
4 Buck, Sister Mary Joseph Aloysius, S. Ambrosii De Helia et ieiunio [Περὶ τοῦ Ἠλιοῦ καὶ τῆς Νηστείας]: A Commentary, with an Introduction and Translation, The Catholic University of America, 1929, § 10,34, σ. 67.
5 «ποιοῦμεν ἐνάτας καὶ ἅπαξ ἐσθίομεν τῆς ἡμέρας, ἤγουν μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ Ἑσπερινοῦ», Τυπικόν τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκολουθίας τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἁγίας Λαύρας τοῦ ὁσίου καὶ θεοφόρου πατρὸς ἡμῶν Σάββα [ΤΑΣ (2012), κεφ. ΝΖʹ, σ. 386].
6 Πρωτοπρ. Ἀναστάσιος Κ. Γκοτσόπουλος, Ἡ εὐχαριστιακὴ νηστεία καὶ ἡ Θ. Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων (ἱστορικοκανονικὴ προσέγγιση), περιοδ. Ἐφημέριος, τομ. 66, Ἰαν.-Φεβ. 2017, σσ. 4-8.
7 Λέει ὁ Ἅγιος ἀναφερόμενος στὴν Προηγιασμένη Λειτουργία: «Περὶ τὴν ἐννάτην μὲν ὥραν αὐτὴν τελοῦμεν τὴν τελετὴν ἀποσώζοντες τῆς νηστείας τὸν ὅρον, ὅστις διατάττει ἅπαξ μόνον πρὸς ἑσπέρας νὰ τρώγωμεν», Συμεών Ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, Τὰ ἅπαντα, Ἀθῆναι 1882, Ἐρώτ. ΝΑʹ, σσ. 373-374.
8 Φαινόταν (καὶ ἀκόμη φαίνεται) παράξενο!
9 Ὅμως παρακάτω δυστυχῶς ἀποφαίνεται ὁ Φουντούλης ὅτι «σωστὰ [;] παρατηρεῖ [ὁ ἱερεύς], ὅτι ἡ ὁλοήμερη νηστεία ἐφαρμόζεται ἀπὸ τὴν ἐπίδρασι τοῦ Ραμαζανίου τῶν Τούρκων»! Τὸ ὁποῖον φυσικὰ δὲν στέκει, εἶναι λάθος, ἀπὸ ὅποια πλευρὰ καὶ νὰ τὸ δεῖ κανείς. Οἱ Τούρκοι σταματᾶνε τὴν «νηστεία» τους ἀκριβῶς μὲ τὴν δύση τοῦ ἡλίου, οὔτε στὴν ἐννάτη, οὔτε στὸ ἑσπέρας (ὅπως αὐτοὶ οἱ χωρικοὶ μετὰ τοὺς Χαιρετισμούς). Μετὰ τὴν «νηστεία» τους τὸ βράδυ δὲν νηστεύουν (ἐπιτρέπεται καὶ τὸ κρέας), καὶ ἡ «νηστεία» τους κρατάει 29-30 συνεχεῖς ἡμέρες, ἐνῶ οἱ συγκεκριμένοι χωριανοὶ ἔκαναν ἐννάτες κάθε Παρασκευή καὶ νήστευαν στὴν τράπεζά τους· αὐτὸ μποροῦσαν οἱ ἄνθρωποι (καὶ μὲ τὶς γεωργικὲς δουλειές τους) ἢ αὐτὸ ἔμαθαν ἀπὸ τοὺς παππούδες τους ἢ τὸν προηγούμενο ἱερέα. Ὅμως οἱ Λαϊκοὶ (ὅσοι εἶναι) ποὺ ἐχθὲς καὶ σήμερα κάνουν (κρυφὰ) ἐννάτες στὴν Ἀθήνα, στὶς πόλεις, στὰ χωριά, ἀπὸ ποὺ ἔχουν ἐπηρρεαστεῖ, ἂν δὲν διατηροῦν τὴν Ὀρθόδοξη Ἱερὰ Παράδοση τῆς Νηστείας, ὅσο μποροῦν; Παρακάτω πάντως πρὸς τιμήν του λέει ὁ Φουντούλης: «Ἂς μὴ ἀποθαρρύνωμε λοιπὸν τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ποὺ ἐξακολουθοῦν ἀκόμη νὰ ἔχουν τὴν διάθεσι τῆς θυσίας καὶ τῆς ἀσκήσεως. Γιατὶ δὲν εἶναι καὶ λίγο ὅλη τὴν ἡμέρα νὰ μένουν νηστικοὶ καὶ διψασμένοι γιὰ νὰ εὐαρεστήσουν, κατὰ τὸν τρόπο ποὺ διέσωσε ἡ παράδοσίς των, τὸν Θεό». Βλ. Ἰω. Μ. Φουντούλη, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικὰς ἀπορίας, Τόμος Αʹ, Ἀποστ. Διακονία, εʹ ἔκδ. 1997 (αʹ 1967), #46, σσ. 94-96.
10 «[…] πάντοθεν ἑαυτοὺς ἀρετῇ τειχίσωμεν, καὶ οὕτως ἀποκρουσόμεθα τοῦ Θεοῦ τὴν ὀργήν· καὶ τὰ μέλη τοῦ σώματος ἡμῶν ὅπλα δικαιοσύνης ποιήσωμεν, καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ στόμα, καὶ χεῖρας, καὶ πόδας, καὶ καρδίαν, καὶ γλῶτταν, καὶ πᾶν τὸ σῶμα ἡμῶν παιδεύσωμεν ἀρετῇ χρήσιμον εἶναι μόνῃ», Ἅγ. Ἰω. Χρυσόστομος [PG 49, 67].
11 «Ἡ νηστεία ἀποβαίνει ματαία ἐὰν δὲν παρακολουθεῖ αὐτὴν ὁ φόβος τοῦ Θεοῦ, ἡ προσευχή, ἡ ταπείνωσις, ἡ ἀθωότης, ἡ ἐλεημοσύνη, καὶ ἡ μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς», Ἅγιος Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων (340-397 μ.Χ.), βλ. Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σ. 58· βλ. Buck, S. Ambrosii De Helia et ieiunio: A Commentary,… , ὅ.π., §§ 10,34, 5,11, σσ. 67, 53, κ.ἀ..
12 «Εἰ τις Ἐπίσκοπος, ἢ Πρεσβύτερος, ἢ Διάκονος, ἢ Ὑποδιάκονος, ἢ Ἀναγνώστης, ἢ Ψάλτης, τὴν Ἁγίαν Τεσσαρακοστὴν οὐ νηστεύει, ἢ Τετράδα, ἢ Παρασκευὴν, καθαιρείσθω. Ἐκτὸς εἰμὴ δι’ ἀσθένειαν σωματικὴν ἐμποδίζοιτο. Ἐὰν δὲ λαϊκὸς ᾖ, ἀφοριζέσθω» (ΞΘʹ Κανών τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων).
13 Ἡ Διδασκαλία τῶν Ἀποστόλων (Didascalia Apostolorum, τὸ πρωτότυπο Ἑλληνικὸ κείμενο ἔχει χαθεῖ), γράφτηκε στὴν Συρία περίπου τό 230 μ.Χ.. Ἀνήκει στὸ εἶδος τῶν ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων, καὶ τοποθετεῖται χρονικὰ ἀνάμεσα στήν Διδαχή (Didache) τοῦ 1ου αἰ. μ.Χ., ἀπὸ τὴν ὁποία ἄντλησε στοιχεῖα, καὶ τίς Ἀποστολικὲς Διαταγές (Apostolic Constitutions) περίπου τοῦ 380 μ.Χ., οἱ ὁποῖες ἐνσωμάτωσαν τὴν Διδασκαλία στὰ ἕξι πρῶτα κεφάλαια καὶ τὴν Διδαχὴ στὸ ἕβδομο κεφάλαιον, μὲ διάφορες τροποποιήσεις. Βλ. Paul F. Bradshaw, The Search for the Origins of Christian Worship, Oxford University Press, 2002, pp. 78–80.
14 Τὰ ἐντὸς ἀγκυλῶν [ ], εἶναι δικές μας ἐπεξηγήσεις.
15 «Μὲ ἄρτο, ἁλάτι καὶ νερό»: Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ρητὴ παρουσία τοῦ ἁλατιοῦ στὴ λιτὴ τροφὴ (ξηροφαγία) ποὺ προβλέπει ἡ Διδασκαλία τῶν Ἀποστόλων γιὰ τὴν λύση τῆς Νηστείας κατὰ τὴν ἐνάτη ὥρα. Κατὰ τὴ διάρκεια καθημερινῆς ἀφαγίας καὶ ἀποσίας φυσικὰ διακόπτεται ἡ πρόσληψη νατρίου ἀπὸ τροφή, μέχρι τὴν λύση τῆς νηστείας. Ἐπίσης ἡ παρατεταμένη, συνεχὴς πολυήμερη ἀφαγία μπορεῖ νὰ προκαλέσει αὐξημένη ἀποβολὴ νατρίου (fasting natriuresis), ἰδίως κατὰ τὶς πρῶτες ἡμέρες. Πρβλ. Stinebaugh, B. J., & Schloeder, F. X. “Studies on the natriuresis of fasting. I. Effect of prefast intake.” Metabolism, 1966, 15(9), 828–837.
16 Αὐστηρότατη ξηροφαγία.
17 Οὐσιαστικὰ ἔχουμε Τριήμερο Νηστείας πρὸ τῆς Θείας Κοινωνίας.
18 «οὐ γὰρ διὰ τὸ Πάσχα νηστεύομεν, οὐδὲ διὰ τὸν Σταυρὸν, ἀλλὰ διὰ τὰ ἁμαρτήματα τὰ ἡμέτερα, ἐπειδὴ μέλλομεν μυστηρίοις προσιέναι [ἐπειδὴ θὰ κοινωνήσουμε]· ἐπεὶ τό γε Πάσχα οὐ νηστείας ἐστὶν οὐδὲ πένθους, ἀλλὰ εὐφροσύνης καὶ χαρᾶς ὑπόθεσις», [PG 48, 867, Εἰς τοὺς τὰ πρώτα Πάσχα νηστεύοντας, §4].
19 R. Hugh Connolly, Didascalia Apostolorum, Oxford at the Clarendon Press, 1929, σ. 189.
20 Δηλ. μὴ κάνεις ἐννάτη, βλ. ἀργότερα τὸν Ἅγ. Νικόδημο τὸν Ἁγιορείτη, καὶ τὸν Πίνακα 1.
21 Λέει ὁ Χ. Μ. Ἐνισλείδης: «Μεταξὺ τῶν πρώτων Χριστιανῶν ἰδιαιτέραν σημασίαν εἶχεν ἡ Τετάρτη καὶ ἡ Παρασκευὴ τῆς ἑβδομάδος. Ἐτελεῖτο δὲ κατ’ αὐτὰς ἡ Θεία Λειτουργία καὶ καθ’ ὅλην τὴν ἡμέραν οἱ Χριστιανοὶ ἐνήστευον», Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σ. 50. Πρβλ. Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεὼν Κούτσα, Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, Ἀποστ. Διακονία, ἔκδ. ιγʹ 2016, σ. 71.
22 Ὑπέρθεσις, βλ. ἀργότερα, ὑποσ. 27.
23 Ἡ ἁγία καί τοπική Σύνοδος, ἡ ἐν Λαοδικείᾳ τῇ Μητροπόλει τῆς Πακατικῆς Φρυγίας συγκροτηθεῖσα, γέγονε κατά τούς περισσοτέρους, ἐν ἔτει 364. Πολλοί δέ Πατέρες ἐν αὐτῇ συνελθόντες ἀπό διαφόρους ἐπαρχίας τῆς Ἀσιανῆς, ἐξέδωκαν Κανόνας, ἀναγκαίους ὄντας πρός τήν τῆς Ἐκκλησίας εὐταξίαν καί κατάστασιν, οἵτινες ἐπικυροῦνται ἀορίστως μέν ἀπό τόν αʹ Κανόνα τῆς Δʹ Οἰκουμενικῆς Συνόδου (451), καί τόν αʹ τῆς Ζʹ (787), ὠρισμένως δέ ἀπό τόν βʹ Κανόνα τῆς ΣΤʹ Οἰκουμενικῆς Συνόδου (680), καί διά τῆς ἐπικυρώσεως ταύτης Οἰκουμενικήν τρόπον τινά ἀναλαμβάνουσι δύναμιν.
24 ἀλεκτοροφωνία νυκτός = τὶς πρώτες πρωϊνὲς ὥρες ὅταν λαλοῦν οἱ πετεινοί, περίπου 3 μέ 4 τὸ πρωΐ .
25 «γρηγορεῖτε οὖν· οὐκ οἴδατε γὰρ πότε ὁ κύριος τῆς οἰκίας ἔρχεται, ὀψὲ ἢ μεσονυκτίου ἢ ἀλεκτοροφωνίας ἢ πρωΐ», Μαρκ. ιγʹ 35. Ἡ νύχτα κατὰ τὸ ῥωμαϊκὸ σύστημα μέτρησης τοῦ χρόνου, ἀπό τίς 6 μ.μ. μέχρι τίς 6 π.μ. χωριζόταν σὲ τέσσερις τρίωρες βάρδιες (φυλακὲς) σκοπιᾶς: 1η φυλακή (ὀψέ/ὀψία) 6 μ.μ. – 9 μ.μ.. 2η φυλακή (μεσονύκτιον) 9 μ.μ. – 12 π.μ.. 3η φυλακή (ἀλεκτοροφωνία) 12 π.μ. – 3 π.μ.. 4η φυλακή (πρωΐ/ὄρθρος) 3 π.μ. – 6 π.μ..
26 Ἀπὸ ἐδῶ μᾶλλον προέρχεται ἡ ἀρχαία συνήθεια τῆς τριημέρου Νηστείας πρὸ τῆς Θ. Κοινωνίας, ποὺ ὑπάρχει μέχρι τὶς ἡμέρες μας (Παρασκευή νηστεία, Σάββατον π.χ. λύσις νηστείας μὲ λάδι μέχρι τὸ μεσημέρι, Κυριακή νηστεία μέχρι τὴν Θ. Κοινωνία). Βλ. τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο, ὑποσ. 18, «οὐ γὰρ διὰ τὸ Πάσχα νηστεύομεν…».
27 Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σ. 52.
28 Γιὰ τοὺς μοναχούς, ἔχουμε τὴν μαρτυρία τοῦ Μ. Ἀθανασίου (295-373 μ.Χ.) γιὰ τὸν Μ. Ἀντώνιο (251-356 μ.Χ.): «Ἤσθιέ τε ἅπαξ τῆς ἡμέρας μετὰ δύσιν ἡλίου· ἦν δ’ ὅτε καὶ διὰ δύο, πολλάκις δὲ καὶ διὰ τεσσάρων μετελάμβανε. Καὶ ἦν αὐτῷ ἡ τροφὴ ἄρτος καὶ ἅλας· καὶ τὸ ποτὸν ὕδωρ μόνον. Περὶ γὰρ κρεῶν καὶ οἴνου περιττόν ἐστι καὶ λέγειν· ὅπου γε οὐδὲ παρὰ τοῖς ἄλλοις σπουδαίοις ηὑρίσκετό τι τοιοῦτον», [PG 26, 852C–853A]. Ἐπίσης ὁ Ὅσιος Κάλλιστος Ξανθόπουλος καὶ Πατριάρχης Κων/πόλεως (+1397) καὶ ὁ Ὅσιος Ἰγνάτιος Ξανθόπουλος, ἔγραφαν «Κατά γε τὰς τρεῖς ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος, ἤγουν, δευτέραν, τετάρτην καὶ ἕκτην ποίει διηνεκῶς ἐννάτας, ἤτοι ἔσθιε ἅπαξ τῆς ἡμέρας, μεταλαμβάνων ἄρτου οὑγγιῶν ἕξ· ἀπὸ τῶν ξηροτρόφων ἐγκρατῶς τοῦ ἀρκοῦντος· καὶ ὕδατος, ἕως τριῶν ἢ τεσσάρων ποτηρίων, εἰ βούλει», [PG 147, 697D-700A], [Φιλοκαλία, τόμ. Δʹ, ἐκδ. ΑΣΤΗΡ, 1982, κεφ. λαʹ, σ. 232].
29 Ὄχι ἀπαραίτητα μόνον τὴν Κυριακὴ τῆς Ἀναστάσεως, ἀλλὰ καὶ τὶς προηγούμενες ἑβδομάδες, πάντα ἐφόσον εἴμαστε προετοιμασμένοι ὅπως λέει ἡ Ἐκκλησία, καὶ ἔχουμε τὴν εὐχὴ τοῦ Πνευματικοῦ μας.
30 Ὁ λατινικὸς ὅρος Statio (ἑλληνιστὶ Στατίων) σημαίνει μία καθορισμένη νηστευτικὴ στάση ἢ φυλακή ἢ χρονικὴ περίοδο (βλ. ὑποσ. 25), δηλαδή μία περίοδο προσευχῆς καὶ ἀποχῆς ἀπὸ τροφὴ, ποὺ τηροῦσαν οἱ Χριστιανοὶ τὴν Τετάρτη καὶ τὴν Παρασκευὴ μέχρι τὴν ἐνάτη ὥρα (περίπου 3 μ.μ.).
31 Βλ. ὑποσ. 25.
32 Οἱ Λατίνοι χρησιμοποιοῦσαν τὸν ὅρο Jejunium (Ieiunium) ὡς νηστεία (ἀποχὴ ἀπὸ τὸ φαγητό) μέχρι τὸ ἑσπέρας, καὶ τὸ Statio ὡς νηστεία μέχρι τὴν ἐννάτη ὥρα (3 μ.μ.).
33 Roberts, Donaldson eds., The Ante-Nicene Fathers – Translations of the writings of the Fathers down to A.D. 325, Buffalo: The Christian Literature Publishing Co., 1885, Περὶ Νηστείας, Κεφ. Ι΄. Περὶ τῶν νηστευτικῶν Στάσεων (Stationes) καὶ τῶν ὡρῶν τῆς Προσευχῆς, σ. 108.
34 Βλ. ὑποσ. 4.
35 Ἅγ. Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων, Buck, S. Ambrosii De Helia et ieiunio: A Commentary,… , ὅ.π., §10,33, σ. 67.
36 ἀποπλυξία=ἐγκεφαλικό ἐπεισόδιο: «Το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο (ΑΕΕ) είχε αναγνωριστεί ως νοσολογική οντότητα από την εποχή της αρχαίας Ελλάδας. Ο Ιπποκράτης χρησιμοποίησε τον όρο «αποπληξία» για να περιγράψει την αιφνίδια απώλεια των αισθήσεων και την παράλυση», iatronet.gr (πρόσβαση 12/10/2026). Σημείωσις. Οἱ ἰατρικοῦ χαρακτῆρος ἀναφορὲς τῶν ἀρχαίων ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων παρατίθενται ὡς ἱστορικὲς μαρτυρίες τῆς ἐποχῆς τους καὶ ὄχι ὡς σύγχρονα ἰατρικὰ πορίσματα.
37 Ἅγ. Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων, Buck, S. Ambrosii De Helia et ieiunio: A Commentary,… , ὅ.π., §8,22, σ. 59.
38 «Εἰ τις Κληρικὸς εὑρεθῇ τὴν Κυριακὴν ἡμέραν νηστεύων, ἢ τὸ Σάββατον, πλὴν τοῦ ἑνὸς μόνον, καθαιρείσθω. Εἰ δὲ Λαϊκός, ἀφοριζέσθω» (ΞΔʹ Κανών τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων).
39 «Εἰ τις Ἐπίσκοπος, ἢ Πρεσβύτερος, ἢ Διάκονος, ἢ Ὑποδιάκονος, ἢ Ἀναγνώστης, ἢ Ψάλτης, τὴν Ἁγίαν Τεσσαρακοστὴν οὐ νηστεύει, ἢ Τετράδα, ἢ Παρασκευὴν, καθαιρείσθω. Ἐκτὸς εἰμὴ δι’ ἀσθένειαν σωματικὴν ἐμποδίζοιτο. Ἐὰν δὲ λαϊκὸς ᾖ, ἀφοριζέσθω» (ΞΘʹ Κανών τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων).
40 Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σ. 66.
41 Πρβλ. Σαββαΐτες Πατέρες, Ἡ Λαύρα τοῦ Ἁγίου Σάββα καὶ τὸ Τυπικό της, ἐτήσιο Ὀρθόδοξο Συνέδριο Μοναχῶν-Μοναζουσῶν στὸ Σούπρασλ τῆς Πολωνίας, Σεπτ. 2012: «Ἀξίζει γιά λίγο νά ἀναφέρουμε τό πρόγραμμα κατά τήν Ἁγία καί Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τό ὁποῖο θυμίζει πραγματικά παλαιούς χρόνους καί ἀποτελεῖ ἀναμφισβήτητα τήν πιό ὠφέλιμη καί ἀσκητική περίοδο τῆς χρονιᾶς. Καταρχήν ὑπάρχει πάντοτε σχεδόν ξηροφαγία, πλήν Σαββάτου καί Κυριακῆς. Μέχρι τήν Ἀπόλυση τῆς Προηγιασμένης Θείας Λειτουργίας ἤ τοῦ Ἑσπερινοῦ, ὅταν δέν τελεῖται Θεία Λειτουργία, δέν ἐπιτρέπεται οὔτε νερό νά πιεῖ κανείς. Τότε δίνεται τό ἀντίδωρο καί ἀκολουθεῖ ἡ μία κοινή τράπεζα καί μοναδική, μέ ἀνάγνωση στήν Κλίμακα τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου».
42 Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεὼν Κούτσα, Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, Ἀποστ. Διακονία, ἔκδ. ιγʹ 2016, σ. 84.
43 Αὐτὴ ἴσως ἦταν τοπικὴ παράδοσις (ἴσως κατάλοιπο εἶναι ὅτι στὴν Σλαυικὴ Παράδοση τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου τρῶνε, ἂν ὑπάρχουν, αὐγὰ ψαριῶν, χαβιάρι, ὄχι ὅμως ψάρι). Σύμφωνα μὲ τὴν Ἐκκλησιαστική Παράδοσή μας, σήμερα, τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου καταλύουμε μέχρι λάδι (καὶ οἶνο). Πρβλ. ΞΘʹ Ἀποστόλων, Νʹ Συνόδου τῆς Λαοδικείας, ΚΘʹ τῆς ΣΤʹ (Πενθέκτης) Οἰκουμενικῆς Συνόδου, πρβλ. Διδασκαλία καὶ Διαταγὲς τῶν Ἀποστόλων.
44 Καὶ ἐδῶ ὑπάρχει διένεξις κατὰ πόσον (πρέπει νὰ) τρῶμε ἢ ὄχι ψάρι, ἀλλὰ δὲν θὰ ἐμπλακοῦμε σὲ αὐτὸ τὸ ἄρθρο.
45 Συμεών Ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, Τὰ ἅπαντα, Ἀθῆναι 1882, Ἐρώτ. ΝΑʹ, σσ. 373-374.
46 Πρωτοπρ. Ἀναστάσιος Κ. Γκοτσόπουλος, Ἡ εὐχαριστιακὴ νηστεία …, ὅ.π..
47 «Εἰ τις Κληρικὸς εὑρεθῇ τὴν Κυριακὴν ἡμέραν νηστεύων, ἢ τὸ Σάββατον, πλὴν τοῦ ἑνὸς μόνον, καθαιρείσθω. Εἰ δὲ Λαϊκός, ἀφοριζέσθω» (ΞΔʹ Κανών τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων). πρβλ. ΞΘʹ Ἀποστόλων.
48 Ἡ λέξη «λύσις» προέρχεται ἀπὸ τὸ ρῆμα «λύω», ποὺ σημαίνει, μεταξὺ ἄλλων, χαλαρώνω, ἀπαλλάσσω ἀπὸ ἕναν περιορισμό. Στὴν περίπτωση τῆς νηστείας, «Λύσις Νηστείας» σημαίνει χαλάρωση τῆς αὐστηρῆς Νηστείας, εἴτε ὡς πρὸς τὸν χρόνο λήψεως τῆς τροφῆς εἴτε ὡς πρὸς τὰ ἐπιτρεπόμενα εἴδη.
49 Ἡ λέξη «κατάλυσις» προέρχεται ἀπὸ τὸ ρῆμα καταλύω (κατὰ + λύω) καὶ σημαίνει μεταξὺ ἄλλων, ἀναλόγως καὶ τῶν συμφραζομένων, κατάργηση, ἄρση, ἢ παύση ἑνὸς περιορισμοῦ. Στὴν ἐκκλησιαστικὴ ὁρολογία τῆς νηστείας ὅμως χρησιμοποιεῖται ὁ ὅρος Κατάλυσις καὶ μὲ τὴν ἔννοια τῆς ἐπιτρεπόμενης τροφῆς, π.χ. Κατάλυσις ἐλαίου (πρβλ. 16ον Κανόνα Ἁγίου Νικηφόρου Πατρ. Κων/πόλεως τοῦ Ὁμολογητοῦ, 758-822 μ.Χ.). Κατ’ ἀκρίβειαν ὅμως, Κατάλυσις νηστείας = ἄρση (παύση) τῆς νηστευτικῆς ἀπαγορεύσεως. Στὴν ὁρολογία τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου, Κατάλυσις σημαίνει «Κατάλυσις εἰς πάντα», δηλ. τὴνδυνατότητα καταναλώσεως ὅλων τῶν εἰδῶν τροφῆς.
50 Πηδάλιον, ἤτοι ἅπαντες οἱ Ἱεροὶ καὶ Θείοι Κανόνες, παρὰ Ἀγαπίου Ἱερομονάχου καὶ Νικοδήμου Μοναχοῦ (1886), ΞΔʹ Κανών τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, Ἐρμηνεία, σ. 77.
51 Πηδάλιον, ὅ.π., σ. 78.
52 Προσωπικὲς σημειώσεις.
53 Στό Τυπικόν τοῦ Ἁγίου Σάββα ἀναφέρεται: «[Τήν αʹ ἑβδομάδα τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς] οὐ γὰρ παρελάβομεν ποιεῖν Προηγιασμένην μέχρι τῆς Τετράδος [Τετάρτης], διὰ τὸ νηστεύειν ἐκ παραδόσεως πᾶσαν τὴν ἀδελφότητα [τριήμερο]. Οἱ δυνάμενοι μεινάτωσαν νήστεις ἕως τῆς Παρασκευῆς [πενθήμερο]», [ΤΑΣ (2012), κεφ. Λʹ, σ. 289]. Ὅσοι ἔφαγαν τὴν Τετάρτη, ἀπὸ Πέμπτη κάνουν διήμερο νηστεία μέχρι τήν Παρασκευή [ΤΑΣ (2012), κεφ. Λʹ, σ. 290]. –Πενθήμερον ὑπέρθεσιν, κατὰ μαρτυρία τοῦ Μητρ. Λεμεσοῦ Ἀθανασίου σὲ ὁμιλία του, ἔκανε καὶ ἕνα γυναικεῖο μοναστῆρι στὴν Κύπρο (ἀπὸ μνήμης).
54 Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεὼν Κούτσα, Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, Ἀποστ. Διακονία, ἔκδ. ιγʹ 2016, σ. 84.
55 Προσωπικὲς σημειώσεις.
56 [Βιβλίον Εʹ 19, PG 1, 892A-893A].
57 Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεὼν Κούτσα, Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, ὅ.π., σ. 84.
58 Βλ. ὑποσ. 61.
59 Ὁ Χριστός μας ἔκανε τὴν Ἀσκητικὴ Νηστεία γιὰ 40 ἡμέρες, καὶ λαϊκοί ἀκόμη καὶ σήμερα κάνουν τριήμερο.
60 Ὁ ὁρισμὸς τῆς ἐκκλησιαστικῆς Νηστείας σύμφωνα μὲ τοὺς Ἁγίους Πατέρες.
61 Κάποιος λαϊκὸς (εἰδικὰ στὴν ἀρχή) ἐὰν δὲν μπορεῖ νὰ κάνει αὐστηρή ἐννάτη, μπορεῖ νὰ προσπαθήσει νὰ κάνει μία «τὸ κατὰ δύναμιν ἐννάτη». «Κατὰ δύναμιν» ἐννάτη, δηλ. «ἐννάτη» μὲ μιὰ μικρὴ βοήθεια, π.χ. καφέ, τσάϊ, ἤ 1 κ.γ. ἄλαδες βρασμένες φακές, ἤ 1 κ.γ. ταχίνι, ἤ ἕνα μικρὸ κομμάτι ψωμί, ἢ λίγους ξηροὺς καρπούς, κτλ., ἔστω καὶ ἀνὰ κάποιες ὥρες, καὶ ὅσο/ἂν χρειάζεται. Ἐνδέχεται ὅμως ἀρχικά, ἔστω καὶ μὲ ἐλάχιστη ποσότητα τροφῆς (ἂν ἡ «βοήθεια» εἶναι «γλυκιά» ἢ πάρουμε πολὺ ἄμυλο, καὶ ἀναλόγως τὸν ὀργανισμό), ἡ μεταγευματικὴ μεταβολὴ τῆς γλυκόζης τοῦ ὀργανισμοῦ νὰ δημιουργήσει μεγαλύτερη πεῖνα. Βλ. Wyatt, P., Berry, S. E., Finlayson, G., et al. (2021). “Postprandial glycaemic dips predict appetite and energy intake in healthy individuals.” Nature Metabolism, 3, 523–529, βλ. ἐπίσης, Dr. Jason Fung, Does Fasting cause (or cure) Hunger?, Substack Newsletter, 30/9/2025, πρόσβαση 13/10/2026). Βλ. ἐπίσης παρακάτω, ὑποσ. 67.
Βέβαια κατ’ ἀκρίβειαν ἡ παραπάνω «κατὰ δύναμιν ἐννάτη» λογίζεται ὡς ἄλαδη λύσις (=χαλάρωσις) τῆς Νηστείας, ἀλλὰ εἶναι κι αὐτὸς ἕνας ἀγῶνας νηστείας.
62 Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός τὶς λύσεις (=χαλαρώσεις) τῆς Νηστείας τὶς ὁρίζει ἀπὸ τὸ τί δὲν ἐπιτρέπεται καὶ τὶς λέει: «ἡ τινῶν βρωμάτων ἀποχή» καὶ εἶναι καὶ αὐτὲς ἕνα εἶδος νηστείας. Πρβλ. καὶ τὸν Ἅγιον Νικόδημον ἐνωρίτερον: νηστεία, λύσις νηστείας, κατάλυσις νηστείας, καὶ ἰδιαίτερα: «Λύσις δὲ τῆς νηστείας εἶναι τὸ νὰ φάγη τινὰς πρὸ τῆς ἐννάτης ὥρας, κἂν σῦκα, κἂν σταφίδας, κὰν ἄλλο τοιοῦτο τί» (ὑποσ. 48).
63 Ὁ Ἅγιος Νικόδημος λέει ὅτι νὰ φάει κάποιος πρὸ τῆς ἐννάτης ὥρας, ἀκόμη καὶ μόνο σύκα ἢ σταφίδες ἢ κάτι παρόμοιο εἶναι Λύσις τῆς νηστείας (ἄλαδη). Ἐμεῖς, γιὰ τοὺς λαϊκούς, θὰ λέγαμε ὅπως παραπάνω, τὴν ἄλαδη λύση τῆς νηστείας καὶ ὡς «τὸ κατὰ δύναμιν ἐννάτη» ἐφόσον εἶναι μιὰ (κατ’ ἀνάγκην) μικρὴ ποσότητα τροφῆς πρὶν τὴν ἐννάτη, βλ. ὑποσ. 61, 67.
64 Συνήθως χρησιμοποιεῖται ὁ ὅρος Κατάλυσις γιὰ ὅλες τὶς λύσεις (χαλαρώσεις) τῆς Νηστείας, π.χ. Κατάλυσις ἐλαίου καὶ οἴνου. Βλ. ὑποσ. 49.
65 Θεοφιλέστατος Ἐπίσκοπος Ἰλίου Ῥαφαήλ, Ἡ ἀνατολή τῆς Δύσης, 23’12’’, 10/10/2026, Δημήτρια 2026, Ἱ.Ν. Ἁγ. Δημητρίου δήμου Ἁγ. Δημητρίου Ἀθηνῶν.
66 Ὁ Χριστὸς ἔχει δώσει αὐτὴν τὴν δυνατότητα στὸν ἄνθρωπο, στὸν ἀνθρώπινο ὀργανισμό, καὶ μᾶς τὸ ἀπέδειξε σὲ μέγιστο βαθμὸ μὲ τὴν 40ήμερη νηστεία του. Ἐπίσης 40ήμερη νηστεία ἔκανε ὁ Μωϋσῆς δύο φορές, Ἔξοδος λδʹ 28 «ἦν ἐκεῖ Μωυσῆς ἐναντίον Κυρίου τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας· ἄρτον οὐκ ἔφαγε καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιε», Δευτ. θʹ 9 «κατεγινόμην ἐν τῷ ὄρει τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας· ἄρτον οὐκ ἔφαγον καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιον». Ἐπίσης 40ήμερη νηστεία ἔκανε ὁ Προφήτης Ἠλίας, Γʹ Βασ. ιθʹ 8 «καὶ ἐπορεύθη ἐν ἰσχύϊ τῆς βρώσεως ἐκείνης τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας ἕως ὄρους Χωρήβ». Ἐπίσης, τόσοι Ἅγιοι στὰ Γεροντικὰ καὶ ὁ Ἅγιος Παΐσιος ἔκαναν πολυήμερες Νηστείες (χωρίς φαγητό).
67 Πληροφοριακά, δὲν μποροῦμε, ὅταν γιὰ χρόνια κάνουμε (ὅσοι κάνουμε) ἀπρόσεκτη διατροφή, νὰ περιμένουμε ὅτι ἀπὸ τὴν ἑπόμενη ἡμέρα θὰ μπορέσουμε εὔκολα νὰ κάνουμε ἐννάτη (νηστεία), ἐκτὸς ἂν κάποιος λάβει μεγάλη Χάρη ἀπὸ τὸν Θεόν.
Ὁ ὀργανισμός μας σήμερα (γενικὰ μιλῶντας) δὲν ἔχει συνηθίσει σὲ πολύωρη ἀποχὴ ἀπὸ τὴν τροφή· πᾶνε τὰ παλιὰ τὰ χρόνια ποὺ ὁ περισσότερος κόσμος ἦταν συνειθισμένος ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ζωὴ στὴν πολύωρη ἀφαγία, καὶ ἀπὸ τὴν γενικότερη φτώχεια ποὺ ὑπῆρχε, καὶ φυσικὰ παλαιότερα δὲν ὑπῆρχε ἡ σημερινὴ πληθώρα «τροφίμων» γιὰ πρόχειρη ἄμεση κατανάλωση.
Ἔτσι, ἐπειδὴ (ὅσοι) δὲν εἴμαστε τώρα συνειθισμένοι καὶ δὲν προσέχουμε καὶ ἰδιαίτερα τὴν διατροφή μας, ἐνδέχεται νὰ ἐμφανιστεῖ ἀρχικῶς μετὰ ἀπὸ πολύωρη ἀφαγία, ἔντονη πεῖνα, πονοκέφαλος, μιὰ κάποια ἀδυναμία ἢ ζάλη, ἢ ἐνίοτε μυϊκὲς κράμπες. Γι’ αὐτὸ χρειάζεται σταδιακὴ προσαρμογή, καὶ ἂν ἔχουμε θέματα ὑγείας, συμβουλὴ ἔμπειρου ἰατροῦ σὲ θέματα νηστείας.
Ἡ συνολικὴ προσπάθεια ἀλλαγῆς τῶν διατροφικῶν συνηθειῶν καὶ προετοιμασίας γιὰ τὴν ἐνάτη μπορεῖ νὰ διαρκέσει ἑβδομάδες ἢ μῆνες, ἐὰν πρόκειται γιὰ βαθιὰ ριζωμένες διατροφικὲς συνήθειες (μὲ πιθανὰ σκαμπανεβάσματα καὶ δυσκολίες· ἡ ἀλλαγὴ μακροχρόνιων συνηθειῶν δὲν ἀκολουθεῖ πάντοτε γραμμικὴ πορεία), καὶ ἀνάλογα μὲ τὴν ἐργασία, τὴν ζωή, τὸ ἄγχος, τὶς διατροφικὲς συνήθειες, τὴν ἡλικία, τὴν προσωπικὴ προσπάθεια, καὶ τὴν κατάσταση τῆς ὑγείας τοῦ καθενός, πάντοτε μὲ διάκριση.
Ἡ Νηστεία ὡς ἀφαγία δύναται νὰ συνοδεύεται ἀπὸ αὐξημένη διαύγεια τοῦ νοῦ, καὶ πνευματικὴ ἐγρήγορση (βλ. ἀσκητές, γεροντικόν)· ἀντιθέτως, ἡ Νηστεία ὡς κατανάλωση μεγάλων νηστίσιμων γευμάτων, ἰδίως πλουσίων σὲ ὑδατάνθρακες, ὅπως συμβαίνει καὶ μὲ ἀντίστοιχα μὴ νηστίσιμα γεύματα, δύναται νὰ προκαλέσει μεταγευματικὴ ὑπνηλία καὶ μειωμένη ἐγρήγορση.
Πολλὲς φορὲς εὔκολα ἀποδίδουμε στὴ Νηστεία τυχὸν κόπωση, ἀδυναμία, δυσκολία συγκεντρώσεως τοῦ νοῦ κ.λπ., ἐνῶ τὰ συμπτώματα αὐτὰ ἐνδέχεται νὰ ὀφείλονται πρωτίστως σὲ ἄλλες αἰτίες, ὅπως σὲ προϋπάρχουσες διατροφικὲς ἀνεπάρκειες ἢ ἄλλα προβλήματα ὑγείας, τὰ ὁποῖα χρειάζεται νὰ διερευνήσουμε καὶ νὰ ἀντιμετωπίσουμε καταλλήλως. Μία πιθανὴ αἰτία εἶναι ἡ χρόνια ἀπρόσεκτη διατροφή μας· ἄλλη εἶναι ἡ ἀνεπάρκεια ὁρισμένων βιταμινῶν/μετάλλων (π.χ. D3, Mg). Βεβαίως, καὶ ἡ ἴδια ἡ πολυήμερη Νηστεία τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς, τυχὸν νὰ δημιουργήσει μιὰ κόπωση, ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι μέρος τοῦ ἀγῶνος (γιὰ τοὺς ὑγιεῖς).
Γιὰ παράδειγμα, ἡ ἀνεπάρκεια τῆς σημαντικοτάτης βιταμίνης D (D3) μπορεῖ νὰ συνοδεύεται ἀπὸ ἔντονη κόπωση, μυϊκὴ ἀδυναμία καὶ περιορισμὸ τῆς καθημερινῆς λειτουργικότητας, ἐνῶ ἔχει συσχετισθεῖ καὶ μὲ μειωμένη ἐργασιακὴ ἀπόδοση (π.χ. βλ. Nowak A., et al., “Effect of vitamin D3 on self-perceived fatigue: A double-blind randomized placebo-controlled trial”, Medicine, 95(52), 2016). Ἐπίσης, ἡ ἐπαρκὴς πρόσληψη μαγνησίου (Mg) εἶναι σημαντικὴ γιὰ τὴ φυσιολογικὴ μυϊκὴ λειτουργία, ἰδίως ὅταν ὑπάρχει ἀνεπάρκεια (π.χ. βλ. Papagiannidou A, et al., “Hypomagnesemia: A Clinical and Nutritional Update”, Current Nutrition Reports, 15(1), 2026).
68 Χαρακτηριστικὸ εἶναι τὸ παράδειγμα τοῦ Angus Barbieri ὁ ὁποῖος σὲ 382 ἡμέρες συνεχοῦς νηστείας ἔχασε 125 κιλά: Stewart, W. K.; Fleming, Laura W. (1 March 1973). «Features of a successful therapeutic fast of 382 days’ duration». Postgraduate Medical Journal. 49 (569). Oxford University Press (OUP): 203–209.
69 Μερικοὶ ἀγωνίζονται καὶ μὲ διάφορα θέματα ὑγείας.
70 Βλ. ὑποσ. 21.
71 Βλ. Μητρ. Ν. Σμύρνης Συμεὼν Κούτσα, Ἡ Νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, ὅ.π., σ. 92. –Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σ. 116. –Ἱ.Μ. Παρακλήτου, Ἁγ. Βασιλείου τοῦ Μεγάλου Ἡ Νηστεία, Σειρά Ἡ Φωνὴ τῶν Πατέρων, τ. 10, σ. 13. –Ἱ. Μητρ. Ἠλείας, Πότε καὶ πῶς νηστεύουμε, πρόσβαση 15/10/2026.
72 «τοῦτο δὲ τὸ γένος οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ», Ματθ. ιζʹ 21. «Ἡ νηστεία καὶ ἡ ἐλεημοσύνη λυτρώνουν ἀπὸ τὴν ἁμαρτία», «Διότι τί ἄλλο εἶναι ἡ νηστεία, παρὰ ἡ οὐσία καὶ ἡ εἰκόνα τοῦ οὐρανοῦ; Ἡ νηστεία εἶναι ἡ ἀποκατάσταση τῆς ψυχῆς, ἡ τροφὴ τοῦ νοῦ· ἡ νηστεία εἶναι ἡ ζωὴ τῶν Ἀγγέλων· ἡ νηστεία εἶναι ὁ θάνατος τῆς ἐνοχῆς, ἡ καταστροφὴ τῶν ἁμαρτιῶν, τὸ μέσον τῆς σωτηρίας, ἡ ρίζα τῆς Χάριτος, τὸ θεμέλιο τῆς ἁγνότητος. Μὲ αὐτὴν τὴ βαθμίδα ἀνερχόμαστε ταχύτερα πρὸς τὸν Θεόν· μὲ αὐτὴν ἀνῆλθε ὁ Ἠλίας, ὁ ὁποῖος, προτοῦ ἀναχωρήσει γιὰ τὸν οὐρανὸ ἐπάνω σὲ πύρινο ἅρμα, ἄφησε στὸν μαθητή του, ὡς πνευματικὴ κληρονομιά, αὐτὴν τὴν ἐγκρατῆ σωφροσύνη», Ἅγ. Ἀμβρόσιος Μεδιολάνων, Buck, S. Ambrosii De Helia et ieiunio: A Commentary,… , ὅ.π., σσ. 47, 53.
73 «Ἡ ἁγία νηστεία εἶναι καὶ μέσον προετοιμασίας διὰ ἱερὰς καὶ μεγάλας ἐπιχειρήσεις τῆς ζωῆς, διὰ τὴν ἔναρξιν ἱερατικοῦ σταδίου, διὰ προπαρασκευὴν εἰς ἔργα ἱερᾶς διακονίας, κηρύγματος καὶ ἐπιστροφῆς ψυχῶν, διὰ τὴν εὐσεβῆ προσέλευσιν εἰς τὴν θείαν Λειτουργίαν καὶ τὴν ἱερὰν Μετάληψιν, καθὼς καὶ διὰ καρποφόρον Ἐξομολόγησιν κτλ.», Χρήστου Μ. Ἐνισλείδου, Ὁ Θεσμός τῆς Νηστείας, ὅ.π., σσ. 20, 43.
74 Ἀφηγήθηκε ἕνας ἱερέας: «Κάποτε στὸ […], ποὺ ἤμουν ἐφημέριος καὶ γιόρταζε [!] ὁ ναός μας – ἦταν τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου – πρότεινα στοὺς ἐπιτρόπους τῆς ἐκκλησίας νὰ κάνουμε, μετὰ τὸ πανηγύρι, ἕνα τραπέζι στὸν Σεβασμιώτατο. Ἦταν ἢ Τετάρτη ἢ Παρασκευή, δὲν θυμᾶμαι. Εἶχα διαβάσει σὲ μιὰ παλιὰ σύνοψη ὅτι τὴν ἡμέρα τῆς Κοιμήσεως ἔχει κατάλυση εἰς πάντα! Ἔτσι ἑτοιμάσαμεστὴν κοινότητα τοῦ χωριοῦ πανηγυρικὴ τράπεζα μὲ κρέας. Ὅταν τελείωσε ἡ θεία Λειτουργία καὶ πήγαμε νὰ φᾶμε, ὁ Δεσπότης παραξενεύτηκε ποὺ εἶδε τὸ κρέας καὶ ὁ ἴδιος δὲν κατέλυσε. Ὅταν τὸν ρώτησα, μὲ πῆρε παράμερα, μοῦ εἶπε νὰ φέρω τὸ Μέγα Ὠρολόγιον καὶ μοῦ ἔδειξε ὅτι ἔχει μόνο κατάλυση ἰχθύος στὴ γιορτὴ αὐτή, ἂν συμπέσει σὲ ἡμέρα νηστείας! Μοῦ ἔκανε ἐντύπωση ὅτι, παρ’ ὅλη τὴν ἀκρίβειά του, ἦταν καὶ ἐπιεικὴς ὁ Δεσπότης. Ἀντὶ νὰ μὲ ἐπιτιμήσει, μοῦ εἶπε μόνο: ‘Τώρα δὲν θὰ σὲ τιμωρήσω· ἀλλά, ἂν τὸ ξανακάνῃς, θὰ σὲ τιμωρήσω!’», Ἱ. Μ. Παναγίας Παντανάσσης, Ἰωάννης – Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου, Κερατέα Ἀττικῆς, 2025, σ. 313.
75 Θεοφιλέστατος Ἐπίσκοπος Ἰλίου Ῥαφαήλ τῆς Ἱ. Ἀρχιεπισκοπῆς Θυατείρων καὶ Μ. Βρετανίας, Ἡ ἀνατολή τῆς Δύσης, 26’56’’, 10/10/2026, Δημήτρια 2026 Ἱ.Ν. Ἁγ. Δημητρίου δήμου Ἁγ. Δημητρίου Ἀθηνῶν.
76 Παν. Παπαδημητρίου, Νά δεχόμαστε, νά κατηχοῦμε καί νά βαπτίζουμε τούς μεταστρεφομένους στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἤ ὄχι;, βʹ ἔκδ. 8/1/2026 (αʹ 14/12/2025).
77 Ἅγ. Ἀμβρόσιος, Buck, S. Ambrosii De Helia et ieiunio: A Commentary,… , ὅ.π., § 12,40, σ. 73.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου